نایف مەحموود

چاندن و بەرهەمئینانا خۆمالی ئێك ژ سێکتەرێن هەرە سەرەکی یێن ئابووری یێ هەر وەلاتەکی یە. ل هەرێما کوردستانێ، ب تایبەت ل دەڤەرێن خودان جۆگرافیا و ئاخا زێڕین وەکی دەڤەرا دهۆکێ، ڤیستەڤالێن بەرهەمێن خۆمالی بووینە ڕوودانەکا مەزن و ڤەگوهاستنەکا مێژوویی د ساخلەمیا بازاڕ و پێشڤەبرنا ژینگەها کاری دا بۆ جۆتیاران. هەلبەت ئەڤ گۆتارە دێ فۆکسێ ئێخیتە سەر ڕەنگڤەدان و کاریگەریا ڤیستەڤالێن بەرهەمێن خۆمالی ل سەر وەرار و پێشکەفتنا بەرهەمێن جۆتیارێن دەڤەرێ، ژبەرکو گرنگیا فێستەڤالێن بەرهەمێن خۆمالی نە بتنێ ڕوودانەکا ڕووکەشە یان بازاڕەکێ دەمکییە، بەلکو ئامرازەکێ ستراتیژی یە بۆ پالپشتیکرنا کەتەوارێ چاندنێ. ئەڤ ڤیستەڤالە دەلیڤەکا زێڕین بۆ جۆتیاران دابین دکەن تاكو بەرهەمێن خۆ یێن بژارە و پاقژ ڕاستەوخۆ پێشکەشی بکڕان بکەن، بێی کو قۆناغێن چاڤەڕێبوونێ دەرباز بکەن ئایا کا دێ چاوا متایێ وان بیتە بەرهەم. ڕەنگڤەدانا ڤیستەڤالان ل سەر وەرارکرنا بەرهەمێ جۆتیاران دابینکەرا بازارەکێ راستەوخۆیە بۆ جۆتیاری چونکی جۆتیار گەلەک جاران ب دەست نەبوونا بازارەکێ گونجای بۆ ساخکرنا بەرهەمێن خۆ دنالن، ڤیستەڤال ژی ئەڤێ ئاریشەیێ دکەنە دەلیڤە کو جۆتیار بێی زەحمەتەکا مەزن یان ژی چاڤێ وی ل هندێ بیت کا کەنگی متایێ وی دێ بیتە پارە، لێ د دەمێ ڤیستەڤالان دا بەلکی بەرهەمێن خۆ بلەزتر د فرۆشن و قازانجەکا پتر ب دەستڤە دئینن. خالەکا دی یا گرنگ ئەوژی بلندکرنا کوالێتی و هەڤڕکێ (رێژا کێبڕکێ) د گێڕانا ڤان ڤیستەڤالان دا زێدەتر لێ دهێت، دەمێ جۆتیار دبینن کو بەرهەمێن وان ل تەنشت یێن کەسێن دی هەنە و د بن چاڤدێریا خەلک و شارەزایان دانە، ئەڤە وان ب خوە ڤە دکێشیت کو سەرنجێ بدەنە پتر باشترکرنا کوالێتی و پاقژکرن و پێشکێشکرنا بەرهەمێن خۆ دا کو سەرنجا بکڕان راکێشن. پەیداکرنا دەلیڤەیێن ئالوگۆرا ئەزموونان د ڤان ڤیستەڤال دا لایەنەکێ دی یێ ئەرێنی و مفادارە و جۆتیار د کەڤنە پەیوەندیێن هەڤنیاسینیێ و دشێن ژ سەربۆڕا هەڤدو مافی وەرگرن، کو ئەڤە ب خۆ خالەکا جەوهەری یا گرنگی و هەبوونا ڤان جۆرە ڤیستەڤالا یە، ئەڤە دبیتە ڕێخۆشکەرەک جۆتیار دشێن سەرەدانا ئێک دو بکەن، ژ شیوازێن نووی یێن چاندنێ، ئاڤدێریێ، و تەکنۆلۆژیایا چاندنێ تێبگەهن و مفای ژ ئێک دو وەربگرن. دیسان ڤیستەڤال دەلیڤەکا مەزن دابینکەن کو بەرهەمێن خۆمالی ژ دەڤەرەکێ بۆ یا دی بەرفرهەتر ب هێنە ناساندن، ئەڤە دبیته ئەگەر کو ئێدی باوەریا خەلکی ب بەرهەمێ خۆمالی ب بهێز بکەڤیت ل جهێ پشت بەستنێ ب بەرهەمێن دەرەکی بکەن. هەروەسا پالپشتیا دارایی و مەزنکرنا پێگەهێ جۆتیاران سەرکەفتنەکا دی یا مەزنە بۆ فرۆتنا بەرهەمان ل ڤیستەڤالان کو داهاتەکێ باشتر بۆ خێزانێن جۆتیاران دابین دکەت، ئەڤە ژی وان ب هێز دکەت کو پتر سەرمایەی د پڕۆژەیێن خۆ یێن چاندنێ دا بکار بینن و بەرفرهەتر بکەن. هەرچەندە ڤیستەڤال گەلەک مفایان بۆ سەر دەڤەرا چاندنێ و جۆتیاران دئینن، لێ ژ بۆ ب دەستڤەئینانا سەرکەفتنەکا بەردەوام، پێدڤییە هندەک خاڵ بهێنە بەرچاڤ وەرگرتن و ژ وان ژی بهێزکرنا پالپشتییا حوکومی: گرنگە دەستهەلاتدار و لایەنێن پەیوەندیدار پتر پشتەڤانیا ڤیستەڤالان بکەن ب رێکا دابینکرنا جهێن گۆنجای و کێمکرنا بارێ لسەر جۆتیاران، و خالەکا دی یا هەرە گرنک ئەوژی پێشکێشکرنا خولێن ڕاوێژکاری بۆ پتر پێشخستنا هۆشیارییا جۆتیاران ل سەر شوازێن نوی یێن زانستی وسەردەمانە و بەرهەمی و مارکێتینگێ. ب کورتی و پۆختی، ڤیستەڤالێن بەرهەمێن خۆمالی نە بتنێ بۆ نمایشێ نە، بەلکو بزاڤەکا زیندی یە بۆ بهێزکرنا ئابوورییا خۆمالی و بلندکرنا باوەری و هەستێ جۆتیارێ کورد ب شیانێن خوە. د ئەنجامدا، ئەڤ فیێستڤالە هاندەرەکێ سەرەکی نە بۆ وەرارکرنەکا بەردەوام د کەرتا چاندنێ دا و پاراستنا سامانێ نەتەوەیی یێ خاکی یە و ڤەڕێژا پێشڤەچوونا کەرتێ چاندنێ یە د جەرگێ وەلاتی دا.

نایف مەحموود

ڕەوشا ئابووری ل هەرێما کوردستانێ و ئیراقێ ب گشتی، د قووناغەکا هەستیار دا دەرباز دبیت، هەر دەمەکێ بهایێ دۆلاری ل هەمبەر دینارێ ئیراقی بلند دبیت، جارا ئێکێ‌ پێلێن نەخۆش و زەحمەتیا وێ ئێکەسەر ژ ژیانا ڕۆژانە یا هەڤوەلاتیێن هەژار و چینیێن كێم داهات دگریت. ئەڤ گوهۆڕینێن ب سەر دۆلاری دا دهێت بەرامبەر دیناری نەکو دەرئەنجامەکێ دارایی یێ سادەیە، بەلكو زەنگەکا مەترسیدارە بۆ سەر سەقامگیریا جڤاکێ و ئاستێ ژیان و گوزەرانیا خەلکی، چونکی بلندبوونا بهایێ کەلۆپەل و ئەرزاقێ ڕۆژانە ل بازارێ ئیراقێ و هەرێما کوردستانێ ب ڕێژەیەکا زۆرا مەزن پشتبەستنێ ل سەر کەلوپەل و ئازۆقەیێ هاوردەکری دکەت. ژبەر کو کرینا ڤان کەلوپەلان ژ دەرڤەی وەلاتی ب دراڤێ دولاری دهێتە کرن، هەر زێدەبوونەک د بهایێ دولاری دا ئێکەسەر دبیتە ئەگەرێ گرانبوونا بهایێ خوارن، دەرمان، بەرگ و هەمی پێداویستیێن دی یێن سەرەکی. ئەڤە د وەختەکێ دایە کو مووچە و داهاتێ هەڤوەلاتیان هەمان تشتە و چ زێدەبوونەک بەرمبەر گرانبوونا بازاری پێك نەهاتیە، کو ئەڤە ژی هێزا کڕینا خەلکی ب ڕێژەیەکا بەرچاڤ کێم دکەت. هەروەسا گۆشەگیرکرنا چینا ناڤین و زێدەبوونا هەژاریێ، ژبەرکو چینا ناڤین ل هەر جڤاکەکی بنەکۆک و ستوینا ئابووری یا وەلاتیە. بلندبوونا بهایێ دراڤێ بیانی دبیتە ئەگەرێ لاوازبوونا ڤێ چینێ و شۆڕبوونا وێ بۆ ناڤ چینا هەژار. هەلبەت ئەڤ خێزانێن کو ل سەر سنوورێ دابینکرینا پێداویستیێن خۆ یێن بنەڕەتی بوون، نها دکەڤنە ژێر فشارەکا زۆر گران کو نەچار دبن دەست ژ گەلەک پێداویستیێن فێرکرنێ، ساخلەمیێ و خۆشبژێریێ بەربدەن دا کو بتنێ بشێن تشتێن بنەڕەتی یێن ژیانێ دابین بکن. دیسان گەر خالەکا دی یا گرنگ بەرچاڤبکەین ئەوا کو کارتێکرنەکا نەرێنی لسەر ژیانا ڕۆژانە یا ئابووری دکەت، ئەوژی خاڤبوونا تەڤگەرا بازرگانی و کارسازیێ، لەورا نەجێگیریا بهایێ دراڤی (دۆلاری) ترسەکا مەزن ل جەم بازرگان و سەرمایەداران پەیدا دکەت. گەلەک ژ خودان کار و دوکانداران نەوێرن وەبەرهێنانێ یان کڕین و فرۆتنا مەزن بکەن، ژبەر ترسا نە چون و سستیا بازاڕی. بێگۆمان ئەڤ ڕەوشە دبیتە ئەگەرێ سستبوونا تەڤگەرا بازاران، کێمبوونا دەرفەتێن کاری، و بێکاربوونا گەنجان، کو دیسان ئەڤە ژی دزڤڕیت ب بارگرانی بۆ سەر سەر شانێن خێزانان. زێدەباری ڤێ ئێکێ، دەرئەنجامێن جڤاکی و دەروونی و فشارێن ئابووری ژی ل پەی ڤێ گرانبوونێ دهێن، و د چارچۆڤێ ڤی کەشێ نە ئارام دا ل سەر بارێ ئابووری یێ خەلکی، ڕاستەوخۆ کارتێکرنێ ل سەر ئارامیا دەروونی یا خێزانان دکەت و پرسگرێکێن خێزانی و جڤاکی ژێ پەیدا دبن، ژ ڤان ژی زێدەبوونا ڕێژەیا دوو دلیێ، ئاریشەیێن خێزانی، و کێمبوونا هیڤیێ ل جەم گەنجان ژ ئەنجامێن ڕاستەوخۆ یێن ڤێ نەجێگیریا ئابوورینە. ژ پێخەمەت ڕاگرتنا هەڤسەنگیا ئابووی و جڤاکی و بۆ دەربازبوون ژ ڤێ قۆناغێ و پاراستنا ئاستێ ژیانا هەڤوەلاتیان، پێدڤیە حوکمەت و لایەنێن پەیوەندیدار ب گاڤێن کریاری و بلەز ڕاببن، ژ وان ژی: توندکرنا چاڤدێرییا بازاری و ڕێگریکرن ژ بکارئینانا ڤێ ڕەوشێ ژلایێ گەندەلکار و یاریپێکەرێن بهایێ بازاری، هەروەسا پشتگیریکرنا بەرهەمێ ناڤخۆیی و هاندانا بەرهەمئینانا ناڤخۆ دا کو پشتبەستن ل سەر کەلوپەلێن هاوردەکری ب دولاری کێم ببیت، دیسا پشتگیریکرنا چینێن لاواز و بەلاڤکرنا هاریکاریێن ڕاستەوخۆ یێن خوارنێ و تەمویلکرنا خزمەتگوزاریێن ساخلەمی و فێرکرنێ بۆ خێزانێن کێم داهات. ئەڤجار جێگیرکرنا بهایێ دراڤی و پاراستنا داراییا هەڤوەلاتیان نەک بتنێ ئەرکەکێ ئابوورییە، بەلكو بەرپرسایەتیەکا نیشتمانی و جڤاکی یە دا کو کەرامەت و ژیانا سادە یا خەلکی بهێتە پاراستن و ڕەوش وەکی خۆ نۆرمال و ئاسایی و ئارام بمینیت.

نایف مەحموود

ئەو ئالیێن سیاسی یێن كورسیكێن پەڕلەمانی ب دەنگێ هەڤوەلاتیێن كوردستانێ ب دەستڤەئیناین یێ د بەرپرسایەتیەكا مێژوویی دا بەرامبەر كاراكرنا پەرلەمانی و پێكئینانا حوكمەتێ، تایبەت پشتی ئەنجامدانا دوماهیك هەلبژارتن بۆ پەڕلەمانێ كوردستانێ. خۆیایە نێزیكی دو سالا یە ب سەر ڤان هەلبژارتنان ڤە دچن و هێژ حوكمەت نە هاتیە پێكئینان، لێ ل ڤێ داوی دەنگۆیێ پێكئینان ڤێ حوكمەتێ د ڕۆژەڤێ دایە و گەرماتیەك دایە ڕاگەهاندنا كوردی و جادا كوردستانی پێڤە مژویل كریە، ئەڤە ب خۆ مزگینیەكا دلخۆشكەرە بۆ دەنگدەر و تەڤایا خەلكێ كورددستانێ. ملەتێ كورد ئەوێ ب درێژاهیا سالان خەبات و تێكۆشان كری ژ پێناڤ چەسپاندنا دیموكراسیەتێ و بەرجەستەكرنا ئازادیێ، ئەڤرۆ نابیت ب بەهانەیا دانانا ئاستەنگان ژ ڤی ڕێڕەوی لادەت و بزڤڕیتە خالا سفرێ، بەلكێ دڤێت هەمی لایەنێن سیاسی و بتایبەت پارتی و ئێكەتی، ئەو حزبێن زۆرینەیا كورسیكێن پەرلەمانی برین ڤێ بەرپرساتیێ وەرگرن و مل بدەنە ڕاستڤەكرنا ڤێ چەقبەستنا چێبووی د ڕێیا پێكئینانا كابینەیا دەهێ دا، گرنگ و پێدڤیە دەرگەهێ لهەڤهاتنێ ڤەكەن و ئەڤێ ڕەوشێ بەرەف ئاسایی كرنێ ڤە ببەن، چونكی نە دویرە ژ وێ ڤەڕێژا خەبات و قۆربانیدانا ملەتێ كورد دای، ژوان شەهید و جانگۆریێن خوینا خۆ بەخت كری سەخمەراتی ڤێ تەناهی و ئازادی و دیمۆكراسیەتێ، ئایندەیێ هەرێما كوردستانێ بكەڤیتە دەستێ قەدەرەكا تاری و كەس ب ڤێ چەندێ یێ دلخۆش و ئارام نەبیت و د باوەرێ دا مە هیچ هەڤوەلاتیەكێ كورد خاستا ڤێ چەندێ ناكەت. ئەڤجار گەر هەر لایەنەكێ سیاسی ڤێ پێشبینیێ بكەت ڕەنگە ئەڤرۆ و نە درەنگ بزاڤا ڕێكخستنا ناڤ مالا كوردی بكەت و ڤان گرێك و ئاستەنگان ڕاكەت ژ پێخەمەت مانەڤەیا ڤان دەستكەفتا و پاراستنا قەوارێ هەرێمێ. ڕێزگرتن ل دەنگدەرێن كوردستانێ و پرۆسا دیموكراسی ڕێزگرتنە ل پرۆسا دیموكراسی و ل وان ئەنجامێن هەر ئالیەكی ب ڕێیا سندۆقێن دەنگدانێ ب دەست خۆ ڤە ئیناین، زێدەكرنا سەقفێ داخازیان و وەرگرتنا پلەو پۆستان زێدەتر ژ وی قەبارێ هەر حزبەكێ، واتە لادانە ژ هەمی عرفێن سیاسی و لادانە ژ وێ باوەریێ یا دەنگدەرێن كوردستانێ پێشكێش وان حزبان كری. دیارە ژی بۆ ڤێ چەندێ بەرپرسایەتیا پارتی دیمۆكراتی كوردستان ژ یا هەمی لایەنێن دی مەزنترە و حزبا ژمارە ئێكە دەربارەی ژمارا كورسیكان و ڕێژا زۆرینەیا دەنگێن خەلكێ كوردستانێ، ژبەر ڤێ چەندێ پەرۆشیا پارتی ژ هەمی لایەكی پتر دیار دبیت، چونكی ئەو بارگرانیا پارتی هەر ژ كەڤندا هەلگرتی بۆ كوردستانەكا ئازاد و سەقامگیر نوكەژی هەر هەمان ئاراستە پەیرەو دكەت و بەلكی هێژ گەرمتر پارێزگاریێ ل ڤان دەستكەفتێن هەی دكەت. بەلكی هێزەكا بێ ڕكابەرە د وەراركرن و پراكتیزەكرنا هێلێن دیموكراسیەتێ دا، د هەمان دەم ژی دا پارتی چو دەم و كاودانان خۆ ژ بەرپرسایەتیێ دویر نەكریە، حەتا د هەمی كاودانێن خۆش و نەخوش دا پارتی هەڤسەنگەر و هەڤچەپەرێ ڕێزا ئێكێ بوویە، بەهرا پتر یا جاران ژی ژ پشكا خۆ ژ وێ بەركەفتەیا بەر ب پارتی كەفتی پێشكێشی ڕاگرتنا هەڤسەنگیێ و ئارام ڕاگرتنا بارودۆخێ كوردستانێ كریە. دیارە ژی د فەرهنگا پارتی و رێبازا بارزانی دا بەرچاڤ وەرگرتنا دۆخێ نە ئاسایی یێ كوردستانێ و د ڤی سەروبەندێ ڤێ گاڤێ دا پەیاما ئێكرێزی و چارەكرنا ئارێشان وەك دەستپێشخەری و هاڤێتنا پێنگاڤێن ئەرێنی ژێ دهێنە دیتن، ژ بۆ وێ چەندێ بەرژەوەندیا گشتی و خەلكێ كوردستانێ بەری هەرتشتەكی بیت و د دوماهی پەیام دا لێڤەگەر و ڕێبەرێ گەلێ كورد سەرۆك بارزانی ڕاگەهاند كو دەست ژ ڤێ خۆخۆریێ و بێ منەتیێ بهێتە و بەردان و هەر زوی لایەنێن سیاسی بگەهنە ڕێكەفتنێ بۆ كاراكرن و پێكئینانا حوكمەتێ، تاكو ئەڤ شەڕێ سارێ ڕاگەهاندنێ ئەوێ دناڤبەرا لایەنێن سیاسی دا ب دوماهی بهێت و مێزا دانوستاندنێ و ڕێكەفتن ل سەر پێكئینانا حوكمەتەكێ كو تێدا بەرژەوەندیا ملەتی و مافێن هەڤوەلاتیان تێدا بهێنە پاراستن و ئێدی پەڕلەمان و سازیێن حوكومی ب شێوەیەكێ یاسایی بكەڤنە كاری و خزمەتا گەل و وەلاتی ل پێشیا هەمی كاران بیت.

نایف مەحموود

شۆڕشا ئیلۆنێ ئێك ژ مەزنترین و درێژترین شۆڕشێن سەكردایەتیكری یێن مللەتێ كوردە ل باشوورێ كوردستانێ د سەدەیا بیستێ دا، ئەوا ل ١١ ئیلۆنا سالا ١٩٦١ ب سەركێشیا ڕێبەرێ نەمر (مەلا مستەفا بارزانی) ل باشوورێ كوردستانێ بەرپابووی. ڤێ شۆڕشێ هەمی چینێن جڤاكی، عەشیرەت، ڕەوشەنبیر، و باژار و گوندێن كوردستانێ د بن ئێك ئالا و سەركردایەتی دا كۆمكرن، ژ پێناڤی بدەستڤەئینانا مافێن ڕەوایێن نەتەوا كورد. سەرهەلدانا شۆڕشێ و دروستبوونا ڤێ زەمینەیێ بۆ سالێن ١٩٥٨ – ١٩٦١ ڤەدگەڕیت و ڤەگەڕیانا بارزانی ژ سۆڤیەتێ، وان گوهۆڕینێن بەغدا ل سالا (١٩٥٨)، پشتی وێ كۆدەتایێ و سەركەفتنا شۆڕشا ١٤ تەممۆزا ١٩٥٨ ل ئیراقێ ب سەركردایەتیا عەبدولكەریم قاسم و رۆخاندنا ڕژێما پاشایەتی، كۆمارا ئیراقێ هاتە ڕاگەهاندن. ڕەشنڤیسا (دەستوورێ) دەمەكی یێ ئیراقێ د ماددەیێ (٣) دا ئاماژە ب هەڤپشكیا كورد و عەرەبان د وەلاتی دا كر. ل وی دەمێ سەركردەیێ نەتەوەیی «مەلا مستەفا بارزانی» ژ سۆڤیەتا جاران زڤڕی ڤە ئیراقێ، ب گەرمی ڤە هاتە پێشوازیكرن. خۆیایە ١٩٦٠ – ١٩٦١ عەبدولكەریم قاسم پاشگەزبوون د پەیمانێن خۆ دا دیاركر، ل دژی ڕێكخراو و پارتیێن كوردی و ب تایبەت پارتی دیموكراتی كوردستان. ئها د ڤێ كەلكەلێ دا شۆڕشا (١١ئیلۆنا ١٩٦١) دەستپێكر ل پشتی بۆردومانكرنا دەڤەرێن بەهدینان و بارزان ژ لایێ فڕۆكەیێن جەنگی یێن حوكمەتا بەغدا ڤە، لەوما ب فەرماندەییا «مەلا مستەفا بارزانی» هێرشا پێشمەرگەی دەستپێكر و ب فەرمی ئاگرێ شۆڕشا ئیلۆنێ هەلبوو. هەلبەت د ڤان نەهـ سالێن ڕەبەق یێن خەبات و قوربانییێ دا، تاكو دەستپێكا سالا ١٩٧٠ ئەڤ شۆڕشە بەردەوام بوو، لێ د بەردەوەمیا ڤێ شۆڕشا دیرۆكی دا ئەوا ئەڤرۆ بەرهەمێ وێ تێكۆشینێ یا دیار و ڕەنگڤەدانا وێ ل سەر واقعێ هەرێمێ بەرجەستەبووی ئاشكەرا دبیت، ئەڤ هەمی دەستكەفت و ئاڤەدانی و پێشكەفتنا كوردستانێ ل پەی وان شۆڕش و داستانان دهێن یێن ئەڤرۆكە گەلێ كورد شانازیەكا مەزن پێ دبەن. شۆڕشا ئیلۆنێ و هەمی ئەو شۆڕشێن هاتینەكرن د دیرۆكا كوردان دا سەلمێنەرێن وێ ڕاستیێنە سەركردە و پێشەوایێن كوردان مل ب ملێ خەلكێ كوردستانێ، هیچ وەختەكی داگێران ل سەر مافێن گەلێ كورد قەبوول نەكریە و خۆ ڕادەستی ئیرادەیا چۆك دانان و شكەستنێ نەكریە، دیسا ئەڤ شۆڕشە یێن بووینە بەلگەنامە و دیكیۆمێنتێن ب هێز بوو وێ ڕاستی و وێ خەباتا نەتەوا كورد بۆ پاراستنا ناسنامە و زمان و چاند و كۆلتوورێ گەلێ مە. داكو وەك كورد و خەلكێ كوردستانێ د ئاشنا بین ب هەمی وێ دیرۆك و خەباتا هاتیە ئەنجامدان ژ پێخەمەت وەلاتەكێ ئازاد و سەربەخۆ، پێدڤیە وێ چەندێ بزانین كا خەباتكارێن كورد چەند نەخۆشی و ئازار و دەردەسەری دیتینە تاكو ملەتەكێ تەپەسەر و بندەست نەبیت، بەلكی ملەتەكێ چاڤ نەترس و زیندی و سەربلند بیت. ڤێجا ئەگەر مێژوویا گەلێ كورد بكەینە دو بەش، دێ بۆ مە خۆیا بیت كو شۆڕشا ئیلۆنێ نە بتنێ شۆڕشەكا چەكداری بوو، بەلكو شۆڕشا هزر و ناسنامە و شكاندنا ترسێ بوو، و گەلێ كورد ژ قۆناغا داخوازیێن سادە بۆ قۆناغا شۆڕش و بەرگری و قوربانیدانێ ڤەگوھاست. شۆڕشا ئیلۆنێ ژ ڤالاهیەكێ نەهات، بەلكو ئەنجامێ وێ سیاسەتا شۆفینی و ئینكاریێ بوو یا حوكمەتا ئیراقێ ل وی دەمی، چونكی پشتی كۆدەتایا ١٩٥٨ و هاتنا عەبدولكەریم قاسم، كوردان هیڤیەكا مەزن هەبوو كو مافێن وی دێ هێنە ستاندن، لێ زوو ئەو هیڤی بۆ بێهیڤیبوونێ چوون. دەستوور هاتە گوهارتن و مافێن كوردان هاتنە پشتگوهاڤێتن، دەڤەرێن كوردستانێ ژ بلی نەخۆشی و برسیبوون و بێ خزمەتگوزاری چ تێدا نەما، لەشكر هاتە هنارتن بۆ سەر گوندێن كوردان و ئاگر بەردا ناڤ چۆل و بەیار و سروشتێ كوردستانێ. ل بەرامبەر ڤێ زولمێ، ملەتی چ رێك نەما ژبلی بەرگریێ، ڤێجا ئەوبوو ل ١١ ئیلۆنا ١٩٦١، بارزانیێ نەمر فەرمانا دەستپێكرنا شۆڕشێ دا و ل دەڤەرا زاویتە و ئامێدیێ و بارزان، ئێكەم گولـلە هاتە تەقاندن و ئاگرێ شۆڕشێ هەتا كوردستانا باشوور هەمی هەلبوو. ب هیمەت و لێزانی و دەستهەلیا جەنەرال و سەركردێ حەكیم (بارزانیێ نەمر) نهێنیا شۆڕشێ بەردەوام بوو، ژبەركو بارزانی نە بتنێ سەركردەكێ سەربازی بوو، بەلكو رێبەرەكێ سیاسی و جڤاكی بوو، ئەو ب هزرا خوە یا كوردایەتیا ساخلەم شیا هەمی هۆز و عەشیرەت و بیروباوەر و ئاینێن جودا یێن كوردستانێ د بن ئالایەكێ دا كۆم بكەت و بكەت ئێك قۆلپ و ئێك هێزا ئیكگرتی ل دژی وێ ستەم و ملهۆریا سەرانێن ئیراقێ بەرامبەر مافێن كوردان. سەركردایەتیا (بارزانیێ نەمر) ب دو خالان دهاتە جوداكرن: ئێك: باوەری ب هێزا گەلی، ئانكو ئەوی د گۆت «شۆڕش بێ پشتەڤانیا گەلی سەرناكەڤیت». ژ بەر هندێ خەلكەكێ ئاسایی و گوندی و باژێڕی ب هەڤڕا د هەوارا شۆڕشێ چوون و بوونە پێشمەرگە. دو: دانوستاندنا سیاسی یا زیرەكانە، ئەو شییا ناڤێ كوردستانێ بگەهینیتە جیهانێ و كێشا كورد بكەتە كێشەكا نیڤدەولەتی، وە ل گەل ڤێ چەندێ ژی بارزانی ب خوە د سەنگەران دا بوو مل ب ملێ پێشمەرگێ قارەمان، ئەڤە بوو ئەگەر كو هەمی پێشمەرگەی ب چاڤێ باب سەحدكرێ و هێز و مۆرالا خۆ ژ هەیبەت و وێرەكیا وی وەردگرت. بێگومان قارەمانیا پێشمەرگەی ژی ژ وێ ئێكی دهات، ئەگەر بارزانی مێشكێ شۆڕشێ بیت، پێشمەرگە دل و گیانێ شۆڕشێ بوو. لەورا یا زانایە د وی سەردەمی دا پێشمەرگێ شۆڕشا ئیلۆنێ ب چەكێ كەڤن و جلكێن سادە و پێلاڤێن لاستیكی، رووبرووی ئێك ژ مەزنترین سۆپایێن رۆژهەلاتا ناڤەراست بوو، سۆپایەكێ ب فرۆكە و تۆپ و تانكان یا چەكدا، بەلێ قارەمانیا پێشمەرگەی د دەهان شەڕێن مەزن دا دیار بوو: ژ وان ژی دوان بەرخۆدانێ شەڕێن د شۆڕشا ئلۆنێ دا هاتینە ۆرن كو تێدا پێشمەرگەی هێزا ئیراقێ تێكشكاند و جیهانێ بۆ ئێكەم جار باوەر كر كو كورد دشێت سەركەڤیت ژبەركو د وی چاخی دا، پێشمەرگەی قارەمانیەكا بێ وێنە نیشا دۆست و دوژمنان دا و ب فڕەكا ئاڤێ و پارچە نانەكی و گەلەك جاران ب زكێ برسی د وان كاودانێن سەخت دا ل سەرێ چیایان بەرگری دكر. هەردەم درووشمێ پێشمەرگەی د گەرمە گەرما ئاگرێ شۆڕشێ دا ئەو بوو: «یان كوردستان، یان نەمان». ئەو درووشمە هەتا نها د سینگێ هەر پێشمەرگەكی و هەر كوردەكێ دلسۆز دایە. شۆڕشا ئیلۆنێ بۆ ماوێ ٩ سالان بەردەوام بوو و ل ١1 ئادارا ١٩٧٠ بۆ جارا ئێكێ‌ د مێژوویا ئیراقێ دا حوكمەتا ئیراقێ نەچاربوو دانپێدانێ ب ئۆتۆنۆمیا كوردستانێ بكەت و راگەهاندنا ١١ ئادارێ بهێتە ئیمزاكرن. هەرچەندە پشتی هینگێ رژێمێ پەیمانا خوە شكاند، لێ شۆڕشا ئیلۆنێ سەلماند كو گەلێ كورد نامریت و ماف ب بێ خوین و قۆربانیدان ناهێتە وەرگرتن. هەروەسا شۆڕشا ئیلۆنێ بنگەهـ بوو بۆ شۆڕشا گولانا ١٩٧٦ و راپەرینا ١٩٩١ و دامەزراندنا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ. ل دوماهیێ شۆڕشا ئیلۆنێ بوو قوتابخانەك، قوتابخانەیا وەفاداری و قوربانیدانێ و هەتا ئەم بێژین كورد هەنە، ناڤێ بارزانیێ نەمر و پێشمەرگێن قارەمان دێ وەكو مەشخەلەكێ د دیرۆكا گەلێ كورد دا گەش بیت و كورد و كوردستانی دێ ب ئازادی و سەرفەرازیی ژین.

نایف مەحموود

د چەند سالێن بووری دا، هەرێما كوردستانێ بوویە ئارمانجا هێرشێن بەردەوام یێن دروونی و ئەڤ هێرشە ژ هەر لایەكێ ڤە بهێنە ئەنجامدان، پێشێلكاریەكا ئاشكرایە بۆ سەر سەروەریا ئیراقێ و هەرێما كوردستانێ، دژی هەمی پرەنسیپ و قانوونێن نێڤدەولەتی و پەیوەندیێن هەڤسۆیاتیێ نە. هەرێما كوردستانێ هەر ژ دەستپێكێ ڤە فاكتەرەكێ سەرەكی یێ سەقامگیریێ بوویە ل دەڤەرێ، لێ ئەڤ هێرشێن دروونی ڕاستەوخۆ ئەمن و سەقامگیریا وێ دكەنە ئارمانج. زیان گەهاندن ب ژێرخانا ئابووری، ب تایبەت كێلگەهێن نەفتێ و گازێ و دامەزراوەیێن مەدەنی، نەك تەنها ئابوورێ هەرێمێ لاواز دكەت، بەلكو ژیانا ڕۆژانە یا وەلاتیان ژی تێكدچیت، ترس و دودلی نە ئارامیێ د ناڤ جڤاكی دا بەلاڤ دكەت. ب ڕاستی ژی پاراستنا ئاسمانێ هەرێما كوردستانێ ئەركەكێ نیشتمانی و دەستووری یە، پێدڤی یە حوكمەتا ئیراقێ بەرپرسیارەتیا خۆ یا قانوونی و ئەخلاقی بجهـ بینیت و سیستەمێ بەرگریا ئەسمانی بۆ هەرێمێ دابین بكەت. هەروەسا پێدڤی یە هەڤپەیمان و جڤاكا نیڤدەولەتی بێدەنگ نەبن، چونكی ئاساییشا هەرێما كوردستانێ بەشەكە ژ ئاساییشا ڕۆژهەلاتا ناڤین، سەروەری ب دروونان ناهێتە پاراستن، بەلكو ب ڕێزگرتن و پێكڤەژیانێ دهێتە پاراستن. خۆیایە ژی كو هەرێما كوردستانێ وەك فاكتەرەكێ تەناهی و سەقامگیریێ ل دەڤەرێ هاتیە نیاسین و بەردەوام هەول داینە پەیوەندیێن دۆستانە و دیپلۆماسی ل سەر بنەمایێ ڕێزگرتنا ل سەروەریا جیرانان ئاڤا بكەت، مخابن جارا بۆ جار دهێتە ئارمانجكرن. هێرشێن دروونی یێن كۆمارا ئیسلامیا ئیرانێ بۆ سەر دەزگەهێن ئەولەهیێ و نڤێسینگەه سەرۆك وەزیرێن كوردستانێ ئاخ و وەلاتیێن سڤیل یێن هەرێمێ، كریارەكا نەڕەوا و پێشێلكرنەكا ئاشكرا یا هەمی یاسا و نەریتیێن نیڤدەولەتی یە. ئەڤ جۆرە هێرشە چو بهانەیان هەلناگرن و تنێ د خزمەتا ئالۆزكرنا ڕەوشا ئەمنی و سیاسی یا دەڤەرێ دانە و هەروەسا پێشێلكرنا سەروەریێ و ئارمانجكرنا سڤیلانە. ئەو درۆنێن كو ل سەر ئاسمانێ هەرێمێ دهێنە خوار و دبنە ئەگەرێ شەهیدكرن و برینداركرنا وەلاتیێن بێگونەهـ و تێكدانا ژیارا وان، چ ڕاستی و ڕەوایەتیێ نادەنە سیاسەتا دەستێوەردانێ. بێگۆمان قوربانیێن ڤان هێرشان پڕانیا جاران ژن، زارۆك و وەلاتیێن سڤیل یێن بێ دەستهەلاتن و هەر دیسان ترساندنا وەبەرهێنەران و تێكدانا ژێرخانا ئابووری یا دەڤەرێن سنووری. ژ دەرئەنجامێ ڤان كریارێن نە ڕەوا ژ لایێ كۆمارا ئیسلامی یا ئیرانێ ڤە، ئالۆزی دكەڤیتە دەڤەرێ و ڕەوش بەر ب كمباخیێ ڤە دچیت. هەلبەت ئەڤ ڕەفتارە نەك تنێ نابنە ئەگەرێ لاوازكرنا ئیرادەیا گەلێ كوردستانێ، بەلكو پێگەیێ ئیرانێ بخوە ژی د چاڤێ جڤاكێ نێودەولەتی دا بەر ب لاوازیێ دبەن، ل شوونا كو زمانێ دیالۆگێ و لێكتێگەهشتنێ بهێتە بكارئینان، پەنابرن بۆ هێزا سەربازی و چەكێن بێفڕۆكەڤان (درۆن) نیشانا دووركەفتن و خۆ ڤەدزینێ یە ژ چەمكێ ڕێزگرتن و زمانێ دانوستاندنێ. هەژیە بێژین «سەقامگیریا هەرێما كوردستانێ پشكەكە ژ سەقامگیریا هەمی دەڤەرێ و ئیراقێ، و هەر هێرشەك بۆ سەر ڤێ ئارامیێ، شەرمزاركرنەكا نیڤدەولەتی و مرۆڤی یە.» بەرانبەر ڤان پێشێلكاریان، پێدڤیە جڤاكێ نێڤدەولەتی و حوكمەتا فیدراڵ یا ئیراقێ هەلوەستێن توندتر و ڕژدتر وەربگرن بۆ پاراستنا ئاسمان و ئاخا هەرێمێ. گەلێ كوردستانێ هەمی دەمان لایەنگرێ ئاشتیێ بوویە ژ پێخەمەت ژیانەكا سەرفراز، و ئەڤ جۆرە فشارە نكارن وێ ڕاستیێ و وێ باوەریێ بگوهۆرن یا كو كوردستان كریە واقعەك و بوویە جهەكێ ستراتیژی ل دەڤەرێ.

نایف مەحموود

ژیان گەشتەكا بەردەوامە، مرۆڤ د ڤێ گەشتیێ دا ب دو ژ وان دیاردەیێن خودایێ مەزن ب مە بەخشین وەك (چاڤ و گاڤ) ئانكو دیتن و ڕێڤەچوونا ل سەر پێیان، ئەڤ هەردو نیعمەتە هێز و داینەمۆیا ژیانا هەر كەسەكی نە بۆ تەمەنێ دەربازكرنا ژیانێ.
دەمێ ئەم دبێژین خودێ كەسێ ژ چاڤ و گاڤان نەكەت، واتە هەكە ئەڤە نەمان هینگێ مرن ژ وێ ژیانێ خۆشترە یا ئەڤ هەردوكە دگەل نەبن، چونكو بێی هەبوونا دو چاڤێن ڕۆن مرۆڤ ژ دیتن و جوانی و خەملا ڤێ ژیانێ بێ بەهر دبیت و ژ كاركەفتنا پێیان ژی دگەل دا ڕۆژا مرۆڤی یا هیڤی و خۆشییان ئاڤا دبیت.
د قۆناغا گەنجاتیێ دا، ئەڤ هەردو هێزە گۆپیتكا چەلەنگی و جوانیێ نە، گەنجاتی ژی دەربڕینا وزە، نووخوازی و ئۆمێدێ یە. چاڤ ل ڤێرە د تیژ و گەش و دووربینن، گاڤ ژی د سڤك، بلەز و ب هێزن، د ڤێ قۆناغێ دا، تەندروستی وەك تاجا شاهانەیا زێڕینە ل سەر سەرێ هەر مرۆڤەكی، گەلەك جاران مرۆڤ هەست پێ ناكەن هەتا كو ژ دەست نەدەت.
تەندروستیەكا باش دەروونەكێ ساخلەم و بەختەوەریێ پێشكێشی مە دكەت، ل ڤێرە ڕاستە ب بوورینا تەمەنی جەستە ماندیبوونا سالان نیشا ددەت و پیراتیێ دئینیت، بەلێ تەندروستی ئەو پرەیە یا كو گەنجاتیێ ب پیراتیەكا سەرفەراز و ئارام ڤە گرێددەت، پاراستنا لەش و دەروونی د سالێن لاوینیێ دا، دابینكرنا هێزێ یە بۆ هندێ كو د پیراتیێ ژی دا مرۆڤ بشێت ب سەربلندی و ب كێمترین ئازار پێنگاڤان ب هاڤێژیت، بێگومان (چاڤ و گاڤ) فەلسەفەیا تەمەنی نە و خۆشیا ژیانێ نە، ئەڤجا دا گرنگیێ ب تەندرۆستیا خۆ بدەین ژ هەموو لایەكی ڤە تاكو بارێ ڤێ دونیایێ گەلەك ل سەر مە گران نەبیت و بشێین ئەو بەرپرسایەتیا ل سەر ملێن مە ب تەندرۆستیەكا باش ب ڕێ بكەین.

نـایف مـەحموود

د دیرۆكا گەلێن ئازادیخواز دا، پێشەرۆژ ل سەر چەند چەمكێن بنەرەتی ئاڤا دبیت، بۆ گەلێ كورد ژی، د درێژاهیا مێژوویێ دا ڕوی ب ڕوی ستەم، داگیركاری، و بزاڤێن ژناڤبرنا ناسنامەیێ بوویە. خۆیایە بۆ مە كوردان، چەمكێن خەبات و شۆڕشێ بتنێ هەلبژاردنەك نەبوویە، بەلكو ئەو درووشم بووینە ژ پێناف ژیانەكا سەربەست و ئازاد تێكۆشینێ بۆ بكەت. ل سەر ڤی بنەمایێ مە ب چەمكێن «ئازا»، «ئازاد»، و «ئازادی» وەك سێگۆشەیەكا پێكڤەگرێدای ناساندی، دێ بینین ئەو هەمی قۆناغێن خەبات و قوربانیدانا كوردستانێ د خۆدا كۆمدەكەن. ئەڤ سێ تێرمە نە بتنێ هاوكێشەیەكە تێدا ڕهــ و ڕیشالێن زمانی دیار بكەت، بەلكی زنجیرەكا لۆژیكی و مێژووییە كو ئێك بێی ئەڤا دی ڕاستەقینە و تەمام نابیت. گەر شرۆڤەكرنەكا ڕادیكالی بدینە ڤان هەرسێ زاراڤان دێ بۆ مە دیار بیت ئەڤ سێگۆشەیا بوویە فەرهەنگا خەباتێ بۆ كوردان، چەندین وێستگەهێن ژیانێ تێدا دەربازكرین كا چەوا بووینە زمانحالێ گەلەكێ زیندی و هشیار و وێرەك د ڕاستا ماف و ئازادی و سەروەریا ملەتێ خۆ دا. بێگۆمان پەیڤا «ئازا» ئانكو ئازایەتی، چەخماخا دەستپێكێ یا سەرهلدانێ یە دژی وێ ستەم و داگیركاریا دوژمنان كری بەرامبەر كوردستانێ، لەوما ل هەمبەر ڤێ چەندێ كەلا مێرخاسی و قارەمانیێ هەردەم د ناخ و جەرگێ تاكێ كورد دا مینا ڤولكانەكێ د فیریا و هەستێ خۆ نەچەماندنێ دبوو مورلال خۆڕاگری و بەردەوامیا شۆڕش و خەباتێ دژی وێ ملهوری و خۆسەپاندنا ب زۆرداری لسەر ملەتێ كورد دهاتە بەرجەستەكرن. «ئازا یان ژی ئازیەتی» یانی نەبوونا ترسێ نینە، بەلكی ڕاوەستانە ل هەمبەر ترسێ بۆ پاراستنا ڕۆمەتێ، د ڤێ سێگۆشەیێ دا، «ئازا» ژێدەر و خالا دەستپێكرنا هەمی شۆڕشانە، ل ناڤ جڤاكەكێ بێبەشكری ژی بۆ مافێن خۆ یێن دەستپێكی، مەحالە شۆڕش دروست ببیت ئەگەر تاك و ڕێبەرێن ئازا تێدا پەیڕەو نەبن. ل ڤێرێ ئازایەتییا فكری و سیاسی بەری وێ چەندێ دهێت كو چەك بهێتە هەلگرتن، ئازایەتی ل ناڤ بیر و باوەران دا سەرهەلددەت و پاشی وێرەكییا گۆتنا «نەخێر» ل بەرامبەر زۆردارییێ، ل ناڤ گەلێ كورد و ب تایبەت كوردستانا باشوور، یا ژ هەمیێ گرنگتر و ئاماژێ پێ بدەین بەرامبەر ڤان هەرسێ زاراڤێن كورد گەهاندینە ڤێ قۆناغا ئازادی و ڤان ئارمانجێن ئەڤرۆ ئەم گهەشتینێ، پێشمەرگە وەكو لەهەنگ و ڕەمزا ئازایەتییێ ل بەری هەمی چینێن دی یێن جڤاكی هاتیە نیاسین د مێژووا كوردستانێ دا، وەكو چیایێن سەركەش و چەڤەنگێن مێرخاسی و دلێریێ هاتینە ب ناڤ كرن، میناكێن مرۆڤێن ئازا كو جاران ب بێ چەك یان ب چەكەكێ سڤك و كێم ڕوی ب ڕوی دەولەت و سوپایێن مەزن یێن داگیركەر و شوفینیان بووینە. ڤێجار هەتاكو مرۆڤ یێ ئازا نەبیت ڕەنگە ئازادیێ نەبینیت، لەوما «ئازاد» بەرهەمێ تێكۆشانێ و ئاڤاكرنا ناخێ مرۆڤی د قۆناغا دووێ دا دهێتە پێش، ئازایەتی ئەنجامەكێ مادی و مەعنەوی د ئافرینێت كو ئەوژیك گەهشتنە ب رەوشا ئازاد بوونێ. ژبەر ژبۆ هندێ ئازادكرنا ئاخێ و ئەو دەمێ شۆڕشگێڕێن ئازا دەست ب خەباتێ دكەن، ئارمانجا ئێكێ ئەوە تاكو مرۆڤێ كورد بشێت ل سەر ئاخا خوە ب ئازادی بژیت ئازادكرنا مێشكی و ڕزگاركرنا ئاخێ یە ژ ژێر دەستیا داگیركەران. مرۆڤێ ئازاد بتنێ ئەوە نینە كو ل زیندانێ دەركەفتبیت، ئەوژی ئەوە یێ كو ژ لایەنێ روحی و هزری ڤە خۆ ژ كۆیلایەتیێ ڕزگار كربیت، ژ پێناڤ ڤێ چەندێ، شۆڕشێن ئێك ل دویڤ ئێك یێ كوردی ل هەمبەر هەوڵێن شۆفێنیانە راوەستیا دا كو تاكێ كورد د ناخێ خوە دا هەست ب ئازادبوونێ بكەت. د تەمامەتیا سێگۆشەیا مە دا «ئازادی» ئارمانجا بلندا گەلەكێ ستەملێكریە و ئەو ڕاستیا دیارە كو ئەنجامێ وێ هەمی قوربانیدانە، ڕێكێن سەخت و دژوار، ڕێكێن ئەڤرازی و نشێڤێ د ئازایەتیێ دا بۆ مرۆڤی دهێنە پێش، ئەڤجا خۆڕاگری و سەبرگرتنا ملەتێ كورد بۆ ڤێ چەندێ هەمی سنوورێن باوەریێ بەزاندن و دوژمن تووشی شكەستن و سەرشۆڕیێ كر. د ئەنجام دا ڕاستیا ڤێ هاوكێشێ یا كورد مینا سێگۆشەیەكا زانستی و واقعی ل قەلەم ددەن ئەوە شۆڕش و خەباتا گەلێ كورد زنجیرەكا بەردەوامە بۆ گهەشتن ب مافێن ڕەوا یێن خۆ. هەلبەت بێی مرۆڤێن ئازا، هێز و شیان نابن بۆ تێكشكاندنا پیلانێن زۆرداران، و ب بێ كریارێن ئازایانە، مرۆڤ و خاك نابنە ئازاد و ئازادی نابیتە واقع و زمانحالێ چ ملەتان، ژبەر ڤێ چەندێ ئەگەر ئەڤ تێگەهە د وژدانا تاك ب تاكێن وی نەتەوەی دا یێ ساخ و زیندی نەبیت ئەو ملەت دێ دبن سێهوانەیا ترس و لەرزۆكی و بندەستیێ ڤە ژیت. ل داویێ ژی هەژیە بێژین كو ب بێ ئازادكرنا مەژی و ئاخێ، نەتەوە ناگەهیتە قۆناغا پیرۆزا ئازادیێ و ئەڤ سێگۆشەیە نیشانا وێ چەندێ یە كو خەباتا گەلێ كورد بتنێ خەباتەكا لەشكەری نەبوویە، بەلكو ڕێڕەوەكێ شارستانی و مرۆڤایەتی بوویە بۆ سەلماندنا ڤێ ڕاستیێ كو: كورد هەنە و دڤێت ب ئازادی بژین.

نایف مەحموود

«یێ نە ل گوڤەندێ، خۆش دەهواتی یە»؛ پەندەكا كوردی یا رەسەن و پڕی واتا و حیكمەتە، كو ڕەنگڤەدانا دەروونناسییا مرۆڤی و سەرەدەرییا وی دگەل كێشە و ئاریشێن ژیانێ دكەت. ئەڤ پەندە ل سەر وی كەسی دهێتە گۆتن یێ كو ژ دوور ڤە تەماشەی بابەتەكی دكەت و ب ساناهی بڕیاران ل سەر ددەت، بێی كو بزانیت كا یێن د ناڤ جەرگێ وی دۆخی دا د چ دژواری و زەحمەتیا ڕا دەرباز دبن. د چاند و جڤاكێ مە یێ كوردی دا، گوڤەند و دەهوات هێمایێن هەڤپشكی، گرێدان و پێكڤەژیانێ نە. لێ ل ڤێرێ ڤێ پەندێ دەربڕینەكا مۆتیڤی و جڤاكی یا كوور ب كار ئینایە. دەما مرۆڤەك ژ دەرڤەی بازنێ گوڤەندێ ڕاوەستیا بیت، لایەنێ جوان و ئاوازێن شاد دبینیت، هەست ب گرانیا گاڤان و وەستیانا وان دەهواتكەرا ناكەت. ژ دوور ڤە هەر تشت بازار و ب سناهی دیار دكەت. لێ پا د ڕاستیێ دا، هەر كەسێ د گوڤەندێ دا دزانیت كا پاراستنا ڕیتمێ و ڕاوەستان ل سەر پیا چەند یا ب زحمەتە. ئەڤ گۆتارا جڤاكی تنێ بۆ دیلانێ نینە، بەلكو دوماهیكێ دگەل هەمی سێكتەرێن ژیانێ یێن ڕۆژانە یەكدەستە. بۆ نموونە، د ناڤ كایەیا پەروەردێ و فێركرنێ دا، گەلەك جاران یێن ژ دەرڤەی پرۆسێ ڕەخنەیێن سادە دگرن و دبێژن كارێ مامۆستایەكێ یان ڕێڤەبەرەكێ یێ ب سناهی دۆخی ب ڕێڤە دبەت؛ لێ تنێ ئەو كەسێ د پۆلێ دا دگەل جوداهیێن تاكەكەسی یێن قوتابیان دژیت، دزانیت كا بارێ گرانی بەرپرسایەتیێ چەند یێ مەزنە. هەروەسا د ژیانا خێزانی و كاروبارێن ئابووری دا، مرۆڤ دكارن ژ دوور ڤە ئامۆژگاریێن بێ بنەما پێشكێش بكەن، یان ل سەر كێشەیێن كەسێن دی ب ساناهی باخڤن. ب حوكمێ هندێ كو ئەو نە د ناڤ ئاگرێ كێشەیێ دانە، بریاردان بۆ وان كارەكێ گەلەك یێ سادەیە. لێ یا گرنگ ئەوە مرۆڤ فێری «هەڤسۆزیێ» بیت؛ بەری بڕیارێ ل سەر بارودۆخێ كەسەكێ دی بدەت، پێدڤییە خۆ د ماندیبوونا پێلاڤا وی دا ببینیت و د ناڤ بازنا گوڤەندا وی دا بڕێڤە بچیت. د ئەنجام دا، ئەڤ پەندە هۆشیارییەكێ ددەتە مە كو بەری هەر هزر و بڕیارەكێ، پێدڤییە مە لێكۆڵین و تێگەهشتنەكا كوور بۆ بابەتان هەبیت. مرۆڤێ دانا و خودان ئەزموون چو جاران ژ دوور ڤە بریاران نادەت و ب سناهی دەهواتا كەسێ ناكەتە خۆشی، بەلكو ڕێزێ ل ماندیبوونا یێن د ناڤ گوڤەندێ دا دگریت. كێمكرنا لۆمە و ڕەخنەیێن بێ بنەما و زێدەكرنا پشتەڤانیێ، ڕێكا سەرەكییا ئاڤاكرنا جڤاكەكێ تەندروست و تێگەهشتییە، لەوما دڤێت ژیرانە و ب هونەرەكێ جوان سەرەدەریێ دگەل ژینگەها خۆ بكەین خۆ بدانینە جهێ وی بارودۆخێ هەر كەسەك تێدا و پاشی هەلسەنگاندنێ بكەین.

نایف مەحموود

بێگومان هەر پارت و لایەنەكێ سیاسی بەرژەوەندیێن خۆ یێن تایبەت هەنە، ئەڤ چەندە ژی زۆر یا نۆرمال و سرۆشتی یە، بەلێ ئەگەر ئەڤ بەرژەوەندییە بتنێ د وی بازنەی دا د قالب دای بن و بێی مفایێ ڤان بەرژەوەندیان بگەهیتە ملەتی، هینگێ ئەڤە ناچیتە د خانەیا پارتێن نیشتمانپەروەر و نەتەوەیی دا. ژبۆنا پاراستن و بەرفرەهكرنا بەرژەوەندیێن خۆ یێن تایبەت، جاران ئەڤ لایەنە هندەك پلان و نەخشەیان دادڕێژن بۆ هندێ بشێن خۆ ل سەر دەست و پێن خۆ بگرن، داكو بگەهنە وان خواستەك و هیڤیێن خۆ یێن كەسوكی و حزبی. بەلێ ئەگەر ڕهوڕیشالێن هەر ڕێكەفتنەكێ یا كو د بەرژەوەندیا گشتی یا ملەتی دا نەیت، هەلبەت دێ وەكی دیوارەكێ سەر بەفرێ بیت و زوی هەڕفیت، ژبەركو د بنەرت دا هیچ بناغەكێ ب هێز و كونكرێتی نینە، حەتا ئەگەر بایەكێ سڤك ژی دهێت ئەڤ دیوارە دێ ب سەر ئێك دا هێت و خراب بیت، بەلگە ژی بۆ ڤێ چەندێ د نافخوەیا كوردستانێ دا چەندین ڕێكەفتن هاتینە كرن ژ دەرڤەی بەرژەوەندیا ملەتی، لێ سەرئەنجام و تالی هیچ ئەنجامەكێ ئەرێنی و باش تێدا نەبوویە و وەكی تۆزەكێ ب سەرێ وان ب خۆ وەربوویە. گەر چاڤخشاندنەكێ بدەینە سەر دۆخێ گشتی و ئەو ڕێكەفتنێن ل سەر شانۆیا سیاسی یا ناوچەیی و جیهانێ هاتینە ئەنجامدان و ڕۆژانە دەهان ڕێكەفتن و یاداشتنامە دهێنە ئیمزاكرن مینا میناكێن هۆسا یێن كو مە ئاماژە پێ كری، ئەڤ ڕێكەفتنە ژی ل ژێر هەر ناڤەكی بیت دهێنە پێشكێشكرن، لێ ئەگەر مرۆڤ ب كورتی ڤەكۆلینێ تێدا بكەت، دێ بینیت كو هندەك ژ وان ل سەر مێزێن تاری و دویر ژ چاڤێ گەل و ملەتی دهێنە دارشتن و ئەڤ ڕێكەفتنێن ژ دەرڤەی بەرژەوندیا گشتی یا ملەتی، چو جار بنەمایێ وان ل سەر داخوازی و پێدڤیێن خەلكی ناهێتە دانان، بەلكو ل سەر هەڤسەنگیا هێزێ و بەرژەوندیا تەسك یا دەستهەلاتداران دهێنە مۆركرن و دوماهیێن ڤان ڕێكەفتناند كورتن و زویكا د هەلوەشن یان ژی دبنە ئەگەرێ تێكدان و شێواندنا بارودۆخێ گەل و وەلاتن، ڤێجا یێن ناڤخۆیی بن یان ژی یێن د ناڤبەرا وەلات بۆ وەلاتەكێ دی بیت. دبیت دەستپێكا ڤان ڕێكەفتنێن ب ڤی ڕەنگی دەنگ و ڕاگەهاندنا وان ل ئاستەكێ بلند و بهێز دیاربیت و بۆ خەلكی وەكی سپیاتیا بەفرێ ددەنە خۆیاكرن كو هەمی تشت پاك و ڕۆنە و د بەرژەوەندیا خەلكی و ملەتی دانە، بەلێ ل پشت پەردێ و ل ژێر هندەك سەفەقاتێن بازڕگانی هندە مین و لۆغمە دهێنە دانان كو بۆ ملەتی جهێ زیان و زەرەرێنە. ئەڤجار هەر هەڤپەیمانەكا بێی پشتبەستن ب ئیرادەیا گشتی یا ملەتی، بێی شەفافیەت و بێی پشكداریا دامەزراوەیێن هەلبژارتی بهێتە مۆركرن، تەمەنێ وێ یێ كورتە و ل پاشەڕۆژێ ئەو لایەن دێ باجا ڤان ڕێكەفتن و هەڤپەیمانیان ددەن، دیرۆك و بووریێ مە ژی یێ پرە ژ نموونەیێن ڤێ ڕاستیێ، چونكی چەندین جاران ڕێكەفتنێن نهێنی ل دۆر سامانێن ملەتی، سنۆران، یان هەتا سەروەریا سیاسی هاتینەكرن، لێ ل دەمێ مۆركرنێ، لایەنێن ئیمزاكەر ب زۆری دەستكەفتێن خۆ وەك «سەركەفتنا مێژوویی» ددەنە نیاسین، بەس پشتی دەمەكی، دەما خەلك هەست ب زیانێن وان ڕێكەفتنان دكەت، تووڕەیی و نەڕازیبوون سەرهلددەت، كەواتە بلا دلێ ڤان لایەنان یێ خۆش نەبیت مادەم بەرژەوەندیێن تاكلایەنی و حزبی و كەسۆكی بەری بەرژەوەندیا ملەتی بن. هەلبەت ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ قەیرانێن جڤاكی، شكاندنان باوەریێ ب دامەزراوەیان و د ئاستەكێ مەزنتر دا دبیتە هۆكارێ نەسەقامگیریا سیاسی، لەورا بەرژەوەندیا گشتی یا مللەتی بتنێ ب درووشمان ناهێتە پاراستن، ئەو پێدڤی ب میكانیزمێن ڕۆهن هەیە كو خزمەتا گەل و وەلاتی د ڕێكەفتنان و هەڤپەیمانیان دا بەری بەرژەوەندیێن بەرتەنگێن حزبی بن. ئاشكەرایە كو ئەڤرۆ كوردستان د قووناغەكا هەستیار دایە، پێدڤی ب وان ڕێكەفتنان هەیە كو بەری هەر تشتی پەرلەمانێ كوردستانێ بهێتە كاراكرن و حوكمەتەك بهێتە پێكئینان ل گۆر ئەرئەنجامێن هەلبژارتنان و سەنگێ هەر لایەنەكی پۆست بهێنە دابەشكرن، داكو ئەڤ حوكمەتە ڕەنگڤەدانا وێ باوەریێ بیت یا خەلكێ كوردستانێ ب ڕێیا سندۆقێن هەلبژارتنان پێشكێشی پارتێن كوردستانێ كری، بەروڤاژی ئەو حوكمەت نابیتە جهێ پەسەند و پەژراندنێ ژ لایێ جەماوەرێ كوردستانێ ڤە. ل دوماهیێ هەژیە بێژین ئەو ڕێكەفتنێن ل سەر بنەمایێ بەرژەوندیا نەتەوەیی دهێنە ئاڤاكرن دێ د دویر مەودا بن و جهێ خۆ گرن، بەلێ ئەوێن ل سەر بەفرێ و بەرژەوندیێن وەختی بن، دێ ژ ناڤچن و بن گۆڕ بن، چونكی بەفر دێ هەر حەلهیت، لێ داخوازیێن مللەتی و مافێن وی نامرن. لەورا، ئەگەر مە بڤێت پاشەرۆژەكا سەقامگیر بۆ بەرەبابێن بهێتە دروست بكەین، دڤێت ڕێك ل هەر ڕێكەفتن و هەڤپەیمانەكا تاری بهێتەگرتن، دڤێت هەر تشتەك ب ناڤێ مللەتی بهێتە مۆركرن، دەنگ و ئیمزایا وی مللەتی ل سەر بیت، ئەگەر نە، ئەو لایەنێن ب ڤان درووشمێن تەیسۆكێ دێ سوبەهیەكا كوردستانێ بەرەف هندەك پێشهاتێن خراب ڤە بەن. بلا بۆ مە ڕاست و ڕەوان بیت هەر دەستهەلاتەك، هەر سەركردەك و هەر دیپلۆماتەكێ كو پێنووسا مۆركرنا ڕێكەفتنان د دەستێ دایە، دڤێت وێ ڕاستیێ بزانیت: هێز د كاغەز و مۆرێ دا نینە، هێز د دلێ خەلك و مللەتی دایە. ئەگەر گەل یێ پێ خۆش نەبیت، ئەگەر بەرژەوەندیا گشتی تێدا نەبیت، ئەو ڕێكەفتن ژ دیوارەكێ سەر بەفرێ پێڤەتر چ دی نینە و دێ زوی ڕۆژا وێ ئاڤا بیت.

نایف مەحموود

ئەڤ پەند و ئیدیۆمێن كوردی بتنێ هندەك ڕستە و دەربڕینێن سادە نینن، بەلكو كۆمەكا ئەزموون و حیكمەتێن كوورن بۆ ژیانا مە، ئەڤ پەند و گۆتنێن جوان و بالكێش بۆ سەربۆڕا ژیانێ، وانەیێن گرنگن بۆ ئاڤاكرنا كەسەیاتیا مرۆڤان، هەلبەت ئەڤ پەندە ل گۆر ڤەگۆهاستنێ و دوبارە ب كارئینانا ژیانا ڕۆژانە، هەروەسا ل گۆر نڤێسین و پەرتووك و فەرهەنگان، نفش ل دووف نفشی بۆ مە ماینە، گۆتنا (هەر كەس ب پێ پێلاڤا خۆ دچیت) ئێكە ژ وان دەربڕینێن كویر یێن ڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ هندێ كو هەر مرۆڤەك یێ بەرپرسە ژ ژیانا خۆ و رێكا خۆ، و یا باشتر ئەوە مرۆڤ یێ مژویلی كارێ خۆ بیت و مایتێكرنێ د كاروبارێن خەلكی دا نەكەت، د ژیانێ د هەر ئێك ژ مە خودان بیروباوەر ئاراستە و ئارمانجێن جودایە، ڕێكا كو مرۆڤ تێدا دچیت، ب هەموو ڕێخۆشكەر و ئاستەنگێن خۆ ڤە، بتنێ دەربڕینێ ژ بڕیارێن وی دكەت، دەما مرۆڤ تێدەگەهیت كو ئەو بەرپرسیارێ ئێكەم و دووماهییێ یە ژ سەركەفتن و شكستنێن خۆ، ل وێ دەمی هێزا تاكە كەسی و گەشەپێدانا ڕاستەقینە دەستپێدەت، چونكی كەس نەشێت ل شوینا مرۆڤی كارێن خۆ ب ڕێ بكەت، كەس ژی نە ئارمایا پێلاڤا مرۆڤی هەست پێ ناكەت هەكە یا تەنگ بیت و یا دڕیای بیت دەمێ ل ناڤ ستریان دچین.
پشكەكا مەزن ژ جوداهی و حیكمەتا وێ گۆتنێ، دزڤڕیت بۆ پاراستنا سنورێن كەسایەتیا مرۆڤی، مژویلبوون ب كار و پرۆژێن تایبەت یێن ژیانێ، دەرگەهێ داهێنانێ و سەركەفتنێ ڤەدەكەت، ل لایێ دی، مایتێكرن د كاروبارێن خەلكی دا، ب تنێ دەم و هێزا مرۆڤی ب هەروە دبەت و دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا كێشە و نە ڕەحەتیان بۆ مرۆڤی جڤاكی.
رێزگرتن د ئازادی و هەلبژارتنێن كەسێن دی دا، نیشانا پێگەهشتنا هزری و ڕەوشتێ مرۆڤی یە د ژینگەها تێدا د ژیت، خۆیایە كو ئەڤ پەندە مە فێری بنەمایەكێ زێڕین دكەت ب ئاراستەیا ژیانا خۆ بژی و ڕێ ب دە خەلك ژی ب ئاراستەیا ژیانا خۆ بژیت. دەما هەر ئێك ژ مە یێ مژویلی چاككرنا ڕێكا خۆ و پێشڤەبرنا شیانێن خۆ بیت، جڤاك دێ بەرەف ئارامی و پێشكەفتنەكا مەزنتر چیت، دونیایەكا جوانتر دێ ژیانا مە خەملینیت هەكە هەر مرۆڤەك ل سەر پێلاڤا خۆ و ڕێكا خۆ یا ڕاست بەردەوام بیت و گرنگیێ نەدەتە هندێ خۆ ب مایتێكرنێ ڤە مژویل كەت.