سەرۆك مەسعود بارزانی دوهی ئێكشەمبی 14/4/2024 ل سالڤەگەرا 36 یا ئەنفالێ پەیامەك بەلاڤكر و تێدا دبێژیت: راستە ئەنجامدەرێن تاوانا ئەنفالێ و تاوانێن دی تووشی شكەستنێ بوون و كەفتنە زبلدانا دیرۆكێ، بەلێ شوینەوارێن ئەوێ جینۆساید و ستەما ل دژی گەلێ مە هاتینە كرن هەر یێن ماین و برینێن گەلێ مە نەهاتینە ساخكرن.
هەر د پەیاما خوەدا سەرۆك بارزانی دبێژیت: مخابن هێشتا دەنگ رەنگێ شۆڤینی بۆ دژایەتیكرنا كوردان د ناڤ دەولەتا ئیراقێدا دهێتە دیتن. ئەركێ سەر ملێ دەرزگەهێن فەرمی یێن دەولەتا ئیراقێ یە كو كار بۆ قەرەبووكرنا ئەنفال وئەوێ جینۆساید و ستەمێ بكەن كو ل بەرانبەر گەلێ كوردستانێدا هاتینە ئەنجامدان و پێدڤییە رێك ل هەموو جۆرە بزاڤ و سیاسەتەكا شووم بگرن كو بۆچوونەكا شۆڤینی و نكولیكار دنێرینە مافێن گەلێ كوردستانێ.

دەقێ پەیاما سەرۆك بارزانی:

هەوا ئەنفالێ ئێك ژ تاوانێن هەرە مەزن یێن رژێما بەرێ ل ئیراقێ كو ب ئارمانجا نەهێلان و ژناڤبرن و قڕكرنا مرۆڤێ كورد هاتییە ئەنجامدان. د ئەوێ كۆمكوژیێ و جینۆسایدێدا كو ژ چەند قۆناغان و ب شێوەیەكێ رێكخستی هەموو دەڤەرێن كوردستانێ ڤەگرتی، 182 هزار وەلاتیێن بێتاوانێن كوردستانێ بێسەروشوین و شەهید بوون. دگەلدا ئەوێ چەندێ ژی دا كیمیابارانكرنا كوردستانێ و وێرانكرنا هزاران گوندان و پلانا ب ئەرەربكرن و ڤەگوهاستنا ب زۆری و تێكدانا ژێرخانەیا ئابۆری و دیموگرافی و جڤاكی و دەروونێ كوردستانێ پشكەكا دی یا ئەوان تاوانان بوون كو ب شێوەیەكێ رێكخستی و ئارمانجدار ژ ئالیێ رژێما ئیراقێ بەرانبەر گەلێ هاتییە ئەنجامدان.
راستە ئەنجامدەرێن تاوانا ئانفالێ و تاوانێن دی تووشی شكەستنێ بوون و كەفتنە زبلدانا دیرۆكێ بەلێ شوینەوارێن ئەوێ جینۆساید و ستەما ل دژی گەلێ مە هاتینە ئەنجامدان هەر یێن ماین و برینێن گەلێ مە ساخ نەبووینە. سەرەرای ئەوێ ستەما مەزنا ل گەلێ مە هاتییە كرن مخابن هێشتا دەنگ و رەنگێ شۆڤینی بۆ دژایەتیكرنا كوردان د ناڤ دەولەتا ئیراقێدا دهێتە دیتن. ئەركێ سەر ملێ دەزگەهێن فەرمی یێن دەولەتا ئیراقێیە كو كاری بۆ قەرەبوویا ئەنفال و ئەو جینۆساید و ستەمێ بكەن كو ل بەرانبەر گەلێ كوردستانێدا هاتینە ئەنجامدان و پێدڤییە رێك ل هەموو جۆرە بزاڤ و سیاسەتەكا شوم بگرن كو ب بۆچوونەكا شۆڤینی و نكولیكار دنێرنە مافێن گەلێ كوردستانێ.
ل سالڤەگەرا 36 یا تاوانا ئەنفالێ مە رێز بۆ قوربانیدان و خۆڕاگرییا كەسوكارێن ئەنفالێ و شەهیدان یا هەی و سلاڤ ل گیانێ پاقژ یێ شەهیدێن ئەنفالێ و هەموو شەهیدێن رێكا ئازادییا كوردستانێ.

سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ ل سالڤەگەرا 36 یا ئەنفالێ راگەهاند: داخوازییا مە ژ حوكمەتا فیدرالییا ئیراقێ دووپات دكەین بۆ بجهگەهاندنا دادوەریێ و ئەركێ خوە بجهبینیت و قوربانییان ژ هەموو روویەكیڤە قەرەبوو بكەت.
دوهی ئێكشەمبی 14/4/2024 سالڤەگەرا 36 یا هەوا ئەنفالێ بوو، د ئەوێ سالڤەگەرێدا نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ پەیامەك بەلاڤكر.
نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ د پەیاما خوە دا دبێژیت» بیرئینانا خەمگین یا 36 سالییا هەوا ئەنفالێ و زێدەتر ژ 182 هزار زارۆ و ئافرەت و زەلام و گەنجێن ئەنفالكرییێن كوردستانێ دكەین كو ل ئێك ژ مەزنترین تاوان و جینۆسایدا دیرۆكێدا ل سالا 1988 ل سەر دەستێ رژێما ئەوی سەردەمی یا بەغدا هاتینە شەهیدكرن و ئەنجامێن وێ هەتا نوكە و تاكو پاشەڕژەكا درێژ، دێ بەردەوام بن، ب ئەڤێ هەلكەفتێ ب رێز ڤە بیرییا ئەوان دكەین و سەرێ رێزێ ل پێشبەری گیانێ وان یێ پاقژ د چەمینین».
تاوانا ئەنفالێ ب هەشت قۆناغان دا ئێك ل دووڤ ئێك ل 22 شوباتا 1988 دەستپێكر و هەتا 6 ئەیلوولا 1988 بەردەوام بوو. قۆناغا سیێ كو ل رۆژا 14 نیسانا 1988 بوو، ژ ئەگەرێ وێ چەندێ پترییا قوربانییان هەبوو و مەزنترین كۆمكوژی تێدا هاتە كرن، هەمبەركرن ل گەل قۆناغێن دی، لەوما ب رۆژا ئەنفالێ هاتە دیاركرن.
د پشكەكا دی یا پەیاما خوەدا، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ دبێژیت» د دەمەكیدا دادگەها بلند یا تاوانان ل ئیراقێ ئەم تاوانە ب جینۆساید دایە نیاسین، داخوازییا خوە ژ حوكمەتا فیدرالییا ئیراقێ دوپات دكەین، بۆ بجهگەهاندنا دادوەریێ و ئەركێ خوە بجهبینیت و قوربانییان ژ هەموو روویەكیڤە قەرەبوو بكەت. هەروەسا دوپاتیێ ل خزمەتكرنا باشتر یا كەسوكارێن سەربلندێن ئەنفالكرییان د هەموو بواراندا دكەین و هەر چ دشیاناندا بیت، پێدڤییە خەمساریێ تێدا نەهێتە كرن».
سەبارەت پڕۆسەیا لێگەریانێ ل روفاتێن شەهیدێن ئەنفالێ، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ راگەهاند» كەسوكارێن ئەزیز یێن ئەنفالكرییان پشتڕاست دكەین هەتا دووماهیێ دێ د پڕۆسەیا لێگەریانێ ل رۆفاتێن شەهیداندا و زڤرینا وان بۆ باوەشا وەلاتی بەردەوام بین. هەروەسا دوپاتیێ ل كار و بزاڤێن خوە یێن هەمەئالی دمەین بۆ ئەوێ چەندێ تاوانا ئەنفالێ ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی ژی ب جینۆساید بهێتە نیاسین و چو جاران تاوانەكا ب ئەوی شێوەی ل هیچ جهەكی ل جیهانێ دوبارە نەبیتە ڤە».
ل دووماهییا پەیاما خوە نێچیرڤان بارزانی دبێژیت» د ئەڤێ هەلكەفتێدا دوپاتیێ ل تەباییێ و پێكڤەكاركرنا هەموو ئالی و پێكهاتەیێن كوردستانێ دكەین كو مەرجێ پاراستن و مانا ماف و دەستكەفتان و فیدرالی و قەوارەیێ دستوریێ هەرێما كوردستانێ یە».

سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ راگەهاند: ئەنفال تاوانەكا مەزنە و برینەكە هێشتا نەهاتییە ساخكرن. هەروەسا دبێژیت: بەرپرسیارەتییا ئەخلاقی و دستوورییا حوكمەتا فیدرالییە، ب شێوەیەكێ هەژی قەرەبوویا كەسوكارێن ئەنفالكرییان و هەموو قوربانیێن دەستێ رژێما بەعس بكەت.
دوهی ئێكشەمبی 14/4/2024، مەسرور بارزانی، سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ل سالڤەگەرا 36 یا تاوانا ئەنفالێ، د پەیامەكێدا راگەهاند» ئەڤرۆ بیرئینانا تاوانەكا مەزن و برینەكا هێشتا نەهاتییە ساخكرن دكەین، كو بەری 36 سالان، رژێما بەرێ یا ئیراێ، ژ پێخەمەت نەهێلان و قڕكرنا گەلێ كوردستانێ، هەوا جینۆساید و كۆمكوژییا ئەنفالێ ئەنجامدا».
مەسرور بارزانی ئاماژە ب ئەوێ چەندێ ژی كر» ئەنفال تاوانەكا كێم وێنەیە و ناهێتە ژبیركرن و پێدڤییە ئەو تاوان وقوربانیێن مە هەردەم ل بیرا مە بن و نەڤیێن مە بزانن كو خەلكێ كوردستانێ، چ قوربانییەكا مەزن ژ پێخەمەت مافێن خوە یێن نەتەوەیی یێن رەوا دایە».
هەروەسا ئاماژەكر كو د دەمەكیدا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ خومەتكرنا زێدەتر یا بنەمال و كەسوكارێن ئەنفالكرییان ب ئەركێ خوە دزانیت، د هەمان دەمدا دوپات ژی دكەت كو ئەرك و بەرپرسیارەتییا ئەخلاقی و دستوورییا حوكمەتا فیدرالییە، ب شێوەیەكێ هەژی قەرەبوویا كەسوكارێن ئەنفالكرییان و هەموو قوربانیێن دەستێ رژێما بەعس بكەت».
سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ گۆت ژی» ئەوا جهێ داخێیە هەتا نوكە ژس كەس و ئالی یێن هەین دخوازن ب هزركرنەكا شۆڤینیانە و ب هەمان ئەقلییەتا ل پشت ئەنجامدانا ئەنفالێ بوو، نكۆلیێ ل مافێن رەوا و دستوویێن گەلێ كوردستانێ بكەن كو ژ ئەنجامێ خەباتا بێ وێنەیا خەلكێ كوردستانێ بدەستڤە هاتین»,
ل دووماهییا پەیاما سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ دا هاتییە» ل سالڤەگەرا هەوا ب ناڤێ ئەنفالێ، سەرێ رێزێ بۆ هەموو شەهید و ئەنفالكریێن كوردستانێ د چەمینین و هەردەم ل دەف مە د زیندینە».

بسپۆرەكێ قانوونا نێڤدەولەتی ل هەرێما كوردستانێ راگەهاند: پڕۆسەیا ئەنفالكرنا كوردستانێ ب شێوەیێ جۆرا وجۆر هاتە بجهئینان.
د. كرمانج ئوسمان، پسپۆرێ قانوونا نێڤدەولەتی ل هەرێما كوردستانێ گۆت» پڕۆسەیا ئەنفالكرنا خەلكێ كوردستانێ ب شێوەیێ جۆرا و جۆر بەرامبەر هەرێما كوردستانێ هاتە بجهئینان. هەوا ئەنفالێ ب هەشت قۆناغان هاتە ئەنجامدان، بەلێ هەكە تێبینی بهێتە كرن حوكمەتا ئیراقێ ب بەرنامەیەكێ داڕێشتی و پیلانگێری ئەو هەشت هەوێن ئەنفالێ ئەنجامدان».
گۆت ژی» بەرەیێن هەوا ئەنفالێ هاتبوونە بەلاڤكرن بۆ سێ بەرەیێن جوگرافی ( سلێمانیێ و هەولێرێ و دهۆكێ) هەكە تێبینیێ بكەین كو بەرهەڤی بۆ ئەوێ تاوانێ هاتبوو كرن كو ب تاوانا جینۆساید هاتییە نیاسین، ژ بەر كو هەموو پشكێن قانوونی تێدانە كو پەیوەندی ب جینۆساید نیاسینا یا هەی».
رۆهنكر ژی» پشتی دامەزراندنا حوكمەتا ئیراقی یا نوو، هەرسێ ئالیێن ئیراقی دەستهەلاتا دادوەری و پەرلەمان و حوكمەتا ئیراقێ ئەو تاوان ب جینۆساید نیاسییە، بەلێ هەتا نوكە ژ بەرپرسیارەتیێ د رەڤن، كو پەیوەندی ب قەرەبووكرنا مادی و گیانی ڤە یا هەی و نوكە دبینین ئەو دەڤەرێن گەرمیان هیچ مالەك یان ژی خانییەك نەهاتییە ئاڤاكرن، ل گەل دەڤەرێن بەهدینان و ل گەل پشكەكا مەزن یا رۆفاتێن قوربانیێن ئەنفالێ نەهاتینە زڤراندن».
كرمانج ئوسمان خویاكر ژی» پڕۆسەیا ب جینۆساید نیاسینا تاوانێن ئەنفالێ، پشكەكا گرنگە ژ پڕۆسەیا ئاشتییا نیشتمانی ب تایبەت وەكو ستاندارێ نێڤدەولەتی ل شەڕی دەرباز دبیت، پڕۆسەیەك بهێتە دەستپێكرن، ب ناڤێ بەرژوەندیێن نیشتمانی، ئانكو سەرەرای ئەوێ چەندێ كو هەموو ئەو كەسێن قوربانی ماف یێ هەی بزانن كا د پڕۆسەیا ئەنفالێدا چ روودا و كێ بڕیار دا ئەوێن تاوانبار بهێنە سزادان و رۆفاتێن خوە وەربگرن ب پڕۆسەیەكا جوان و ل سەر بنەمایێ ئایینێ ئیسلامی بشێن دوبارە ڤەشێرن و گۆرێن وان د دیار بن».
راگەهاند ژی» ئەڤە پڕۆسەیەكا گرنگە بۆ ئاشتبوونا خەلكێ كوردستانێ و ب تایبەت حوكمەتا ئیراقێ ژ بەر كو ئەو پشكەكا گرنگە ژ ئاشتبوونا نیشتمانی».
ئەنفال، كو ب جینۆسایدا كوردان هاتییە نیاسین، پڕۆسەیەكا كۆمكوژییا كوردێن باشوورێ كوردستانێ بوو ژ ئالیێ رژێما بەعس ڤە ب سەرۆكایەتییا پێنجەمین سەرۆك كۆمارا ئیراقێ، سەدام حسێنی ل دووماهییا شەڕێ ئیراقێ و ئیرانێ ب هەشت قۆناغان هاتە ئەنجامدان كو هێزێن فەیلەقا ئێك و فەیلەقا پێنج یا لەشكرێ ئیراقێ و كەتیبێن ب ناڤێ بەرگرییا نیشتمانی تێدا پشكداربوون و هەژمارا ئەوان هێزان پێكڤە د گەهشتە 200 هزار چەكداران. ل هەموو قۆناغان 182 هزار وەلاتیێن كورد یێن سڤیل هاتنە بێسەروشوینكرن و زێدەتر ژ چار هزار و 500 گوندان ژی هاتنە وێرانكرن.
قۆناغێن ئەنفالێ:
قۆناغا ئێكێ: 9 – 23/2/1988 بوو ل دەڤەرێن سەرگەلۆ و بەرگەلۆ ل سنۆرێ باژێركێ سورداش یێ سەر ب قەزا دوكان ل پارێزگەها سلێمانیێ.
قۆناغا دویێ: 22/2 هەتاكو 1/4/1988 بوو ل دەڤەرێن قەرەداغ ل پارێزگەها سلێمانیێ.
قۆناغا سیێ: 7- 20/4/1988 ل دەڤەرێن گەرمیان ل سنۆرێ پارێزگەها كەركووكێ و سنۆرێ باژێرێن حوورماتو، كەلار، كفری، دەربەندیخان، چەمچەمال و چەند جهێن دی ڤەگرت. ئەڤێ قۆناغی ب بەرفرەهی ئەو دەڤەرە ڤەگرت و قوربانیێن مەزن ژ قۆناغێن دی هاتنە جوداكرن، لەوما سالڤەگەرا ئەوێ تاوانێ ژی بۆ ئەڤێ قۆناغێ هاتە دیاركرن.
قۆناغا چاری: 3 – 8/5/1988 ل درێژییا زێی بچووك ڤەگرت هەر ژ ئاغجەلەر، گۆپتەپە، عەسكەر، دەڤەرێن شێخ بزێنی، كۆیە، خەلەكان و دوكان.
قۆناغێن پێنج، شەش و حەفت: ژ 15/5 هەتا 26/8/1988 دەڤەرێن بالیسان، شەقلاوە، هیران، نازەنین، سماقۆلی، دۆلا ئالان، رواندوز، چۆمان، زنجیرا چیایێ قەندیلی، رانیە، چارقۆڕنە، هیزۆب، چیایێ باواجی، پشكەك ژ گوندێن كۆیە، دیبەگە و پردێ ڤەگرت.
قۆناغا هەشتێ: ل 25/8 هەتا 6/9/1988 دەڤەرێن بەهدینان ڤەگرت ل ئامێدیێ، دهۆك، زاخۆ، شێخان، ئاكرێ و بارزان.
ل سالا 2007 حوكمەتا هەرێما كوردستانێ بڕیار دا رۆژا 14/4 هەموو سالەكێ ببیتە رۆژا بیرئینانا تاوانێن ئەنفالێ.