نیوار باشوری

بەرەڤ سەردەمەکێ نوو یێ پەیوەندییان
د جیهانەکێ دا کو ئینتەرنێت بوویە ئەگەرێ سەرەکی یێ پێشکەفتنا ئابووری، پەروەردەیی و جڤاکی، ئیراق و هەرێما کوردستانێ هێشتا د ناڤبەرا کێشەیێن ژێرخانا کۆن و داخوازێن نوی یێن تەکنۆلۆژی دا دماندینە. ل ڤێرێ «ستارلینک» (Starlink) وەک هێزەکا نوی و شۆرەشگێڕ دکەڤیتە د ناڤ گۆڕەپانێ دا. ئەڤ پرۆژەیە، کو بەرهەمێ کۆمپانیا «سپەیس ئێکس» (SpaceX) یا ملیاردێرێ جیهانی ئیلۆن مەسکە، نە بتنێ خزمەتگوزارییەکا ئینتەرنێتێ یە، بەلکو گوهۆڕینەکا بنەڕەتییە د چاوانیا گەهاندنا داتایان دا بۆ سەر روویێ ئەردی ب رێیا ئەسمانی.

سیستەمێ کارکرنێ و تەکنۆلۆژییا ستارلینک
ستارلینک پشت ب دەستەکا مەزن یا دەستکردێن بچووک دبەستیت کو د مدارێ نزم یێ ئەردی دا (Low Earth Orbit – LEO) دزەڤن. جوداهییا سەرەکی د ناڤبەرا ستارلینک و کۆمپانیێن دی یێن ئینتەرنێتا ئەسمانی (وەک ڤیاسات یان یوتێلسات) د دووراتییا وان دایە. دەستکردێن کلاسیک ٣٥ هزار کیلۆمەتران ژ ئەردی دوورن، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ گیرۆبوونا نیشانان (Latency). لێ دەستکردێن ستارلینک بتنێ ٥٥٠ کیلۆمەتران دوورن.
ئەڤ سیستەمە ب رێیا «ئانتێنا فێیزد ئەرێی» (Phased Array Antenna) کار دکەت، کو ئامیرێ وەرگر (Dish) یێ ل مال ب بێ تێل و ب شێوەیەکێ ئەلەکترۆنی شوونا دەستکردان ل ئەسمانی دیار دکەت و پەیوەندیێ دگەل دکەت. ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت کو پێدڤی ب چ کیبلێن ئەردی یان تاوەرێن گەهاندنێ نینە، بتنێ پارابۆلەک و ئەسمانەکێ ڤەکری بەسن بۆ وێ چەندێ تو ب لوتکەیا تەکنۆلۆژییا جیهانی ڤە گرێدایی بی.

ل دویڤ ئەزموونێن بەکارهێنەران ل هەرێما کوردستانێ و پارێزگەهێن دی یێن ئیراقێ، کوالێتییا ستارلینک ب «سەرسوڕهێنەر» دهێتە وەسفکرن ئەگەر بێیت و دگەل سیستەمێن وایەرلێس یێن ناڤخۆیی بهێتە هەڤبەرکرن.
– له‌زاتییا دابەزاندنێ (Download): د ناڤبەرا ١٠٠ تا ٢٥٠ مێگابایت د چرکەیەکێ دا (Mbps).
– له‌زاتییا بلندکرنێ (Upload): د ناڤبەرا ٢٠ تا ٤٠ مێگابایت د چرکەیەکێ دا.
– گیرۆبوون (Latency): د ناڤبەرا ٢٥ تا ٥٠ میلی چرکە (ms)، کو ئەڤە بۆ یاریێن ئۆنلاین و پەیوەندیێن زووم و ڤیدیۆ کۆنفرانسێن ئێکسەر گەلەکا گونجایە.
ل ئیراقێ، کو سەقا ل هاڤینان گەلەک گەرمە و تۆز و بارانێن وەرزی هەنە، ستارلینک بەرگرییەکا باش نیشان ددەت. ئامیرێ وێ یێ نوو (Gen 3) یان یێ بەرێ، سیستەمێ گەرمکرنا ئۆتۆماتیکی تێدایە بۆ حەلاندنا بەفری (ئەگەر ل دەڤەرێن چیایی بیت) و بەرگرییا وێ دژی پلەیێن بلند یێن گەرمێ تا ٥٠ پلەیێن سیلیزی هەیە.

هەڤبەرکرن دگەل ئینتەرنێتا هەین ل ئیراقێ
بۆ تێگەهشتن ل گرنگییا ستارلینک، پێدڤییە ئەم هەڤبەرکرنەکێ بکەین:
١. ئینتەرنێتا فایبەر (FTTH): ل باژێرێن مەزن وەک دهۆک، هەولێر و سلێمانی، فایبەر ئۆپتیک خزمەتگوزارییەکا باش و هەرزان پێشکێش دکەت. ل ڤان جهان، فایبەر هێشتا هەلبژارتنا ئێکێ یە ژبەر کێمییا بهایێ هەیڤانە. لێ کێشە ئەوە فایبەر ناگەهیتە هەموو کۆلان و گوندان.
٢. سیستەمێن مایکرۆوەیڤ و وایەرلێس: ئەڤە پتریا ئینتەرنێتا ئیراقێ پێکدئینن. کێشەیا وان تێکچوونا بەردەوامە ژبەر تێکهەلچوونا فریکوێنسان و زێدەبوونا بەکارهێنەران ل سەر ئێک تاوەر. ستارلینک ل ڤێرێ ب سەر دکەڤیت چونکی هەر بەکارهێنەرەک ب تنێ پەیوەندیێ ب دەستکردی ڤە دکەت و قەرەبالغییا ئەردی کار لێ ناکەت.
٣. ئینتەرنێتا مۆبایل (4G/5G): هەرچەندە خێران، لێ تێچوونا داتایێ گەلەکا بلندە و ل دەڤەرێن دوورەدەست نیشان (Signal) لاوازە.

گرنگییا ستارلینک ل ئیراقێ و کوردستانێ د چ دایە؟
گرنگییا ستارلینک د چەند خالێن ستراتیژی دا کۆم دبیت:
– دەڤەرێن دوورەدەست:
گوندێن سەر سنووری، کێلگەهێن چاندنێ، و پرۆژەیێن گەشتیاری یێن ل ناڤ چیا و نهالان کو چو کۆمپانیێن گەهاندنێ ئامادە نینن کیبلان بۆ بکێشن.
– کەرتێ نەفت و گازێ:
کۆمپانیێن بیانی یێن ل بیابان و دەشتان کار دکەن، پێدڤی ب ئینتەرنێتەکا جێگیر هەیە بۆ پەیوەندیێ دگەل ناڤەندێن خۆ یێن جیهانی.
– راگەهاندن و رۆژنامەڤانی:
رۆژنامەڤان دشێن ل هەر جهەکێ روودان لێ بیت، ب رێیا ستارلینک پەخسا ئێکسەر ب کوالێتییا 4K بکەن بێی پێدڤی ب ئۆتۆمبێلێن مەزن یێن SNG هەبیت.
– ئاسایشا داتایێ:
ستارلینک ئینتەرنێتێ ب شێوەیەکێ ئێکسەر ژ ئەسمانی دابین دکەت، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەر کو ئینتەرنێت نەهێتە بڕین د دەمێ قەیرانێن سیاسی یان ئەمنی دا کو جاران حکومەت پەنایێ بۆ دبەت.

رەوشا یاسایی و کارگێڕی ل هەرێما کوردستانێ
هەتا نوکە، ستارلینک ب فەرمی مۆلەت ژ دەستەیا گەهاندن و راگەهاندنێ (CMC) ل بەغدا یان وەزارەتا گەهاندنێ ل هەرێما کوردستانێ وەرنەگرتییە. ئەڤە وێ چەندێ دگەهینیت کو ئامیر ب رێیێن نەفەرمی دهێنە ناڤ وەلاتی. لێ حکومەتێ چ رێگرییێن توند ژی ل سەر بکارئینانا وێ نەکرییە، و پتریا بەکارهێنەران ب ئازادی بکار دئینن. تێبینی دهێتە کرن کو ل دهۆک و هەولێرێ، چەندین فرۆشگەهێن تەکنۆلۆژی ب ئاشکرا ئامیران دفرۆشن و پشتەڤانییا تەکنیکی دابین دکەن.

بها و تێچوونا دارایی (بهایێ کڕینێ و پشکداریا هەیڤانە)
ئەڤە خالە ئەوە کو خەلک گەلەک پرسیارێ ل سەر دکەت. تێچوونا ستارلینک ل ئیراقێ ب ڤی رەنگی یە:
١- بهایێ ئامیری (Hardware): ل بازارێن کوردستانێ، کیتا ستارلینک (پارابۆل، وایەر، رووتەر) ب بهایەکێ د ناڤبەرا (٤٥٠ تا ٧٠٠) دۆلارێن ئەمریکی دهێتە فرۆشتن. بها دگوهۆڕیت ل دویڤ مۆدێلێ (Standard یان High Performance).
٢- کڕیا هەیڤانە (Monthly Subscription): ژبەر کو ئیراق نە د لیستا وەڵاتێن پشتەڤانیکری دایە ب شێوەیەکێ فەرمی، بەکارهێنەر پشتبەستنێ ب سیستەمێ «رۆمینگ» (Roaming) دکەن.
– تێچوونا هەیڤانە د ناڤبەرا (٥٠ تا ٩٠) دۆلارێن ئەمریکی دایە.
– هندەک بەکارهێنەر ئەکاونتێن خۆ ل سەر وەڵاتێن وەک (نەیجیریا یان مالیزیا) تۆمار دکەن دا کو بهایێ هەیڤانە کێمتر بکەڤیت (نێزیکی ٤٠ تا ٥٠ دۆلاران).

ئەرێ هەژییە خەلک ستارلینک بکاربینیت؟
بەرسڤا ڤێ پرسیارێ دکەڤیتە سەر جۆرێ بەکارهێنانی:
– بۆ مالێن ناڤ باژێری:
ئەگەر تە خزمەتگوزارییا فایبەر هەبیت، ستارلینک بۆ تە نە هەژییە. چونکی خەرجییا وێ یا دەستپێکێ و یا هەیڤانە گەلەکا بلندترە.
– بۆ گوند و کێلگەهان:
بەلێ، بێ دوودلی باشترین بژاردەیە. تو دشێی ئینتەرنێتەکا جێگیر و خێرا هەبیت کو چو جاران ب خەون ژی تە نەددی ل وان دەڤەران.
– بۆ کۆمپانیا و کارێن بازرگانی:
بەلێ، وەک هێلەکا پشتەڤان (Backup) گەلەکا گرنگە. ئەگەر ئینتەرنێتا ئەردی بڕیا، کارێ تە ناوەستیت.

هئاستەنگ و کێشەیێن ستارلینک ل ئیراقێ
١. نەبوونا گەرەنتیێ: ژبەر کو ب فەرمی نینە، ئەگەر ئامیرێ تە خراب بوو، چو سەنتەرێن چێکرنێ یێن فەرمی نینن.
٢. مەترسییا راوەستانێ: هەر دەمەکێ کۆمپانیا سپەیس ئێکس بڕیارێ بدەت خزمەتگوزارییا رۆمینگ ل سەر دەڤەرێن مۆلەت وەرنەگرتی بگریت، دێ ئامیر راوەستیت (وەک وێ چەندێ کو ل هندەک وەڵاتێن ئەفریقیا روویدای).
٣. تێچوونا بلند: بۆ خێزانەکا خودان داهاتێ مامناوەند، دانا ٦٠٠ دۆلاران بۆ ئامیرەکێ و ١٠٠ هزار دینارێن هەیڤانە بارەکێ گرانە.

پاشەرۆژا ستارلینک ل کوردستانێ
چاڤەڕێ دهێتە کرن د سالێن بهێت دا، حکومەتا ئیراقێ بگەهیتە رێککەفتنەکێ دگەل سپەیس ئێکس. ئەگەر ئەڤە روویدا، بهایێ ئامیری و پشکداریا هەیڤانە دێ ب رەنگەکێ بەرچاڤ کێم بیت (دبیت ببیتە ٤٠ دۆلار بۆ هەر هەیڤەکێ). هەروەسا، هاتنا ستارلینک دێ کۆمپانیێن ناوخۆیی نەچار کەت کو کوالێتییا خۆ بلند بکەن و بهایێن خۆ کێم بکەن دا کو بشێن د کێبڕکێیێ دا بامین.

ده‌رئه‌نجام
ستارلینک نە بتنێ پەرچەکا تەکنۆلۆژییە، بەلکو ئامرازەکە بۆ نەهێلانا جوداهییا دیتال د ناڤبەرا باژێر و گوندان دا. ل ئیراقێ و هەرێما کوردستانێ، ئەڤ سیستەمە بوویە فریادرەس بۆ وان کەسێن کو ژ خزمەتگوزاریێن سست یێن ئەردی بێزار بووین. هەرچەندە تێچوونا وێ بلندە و رەوشا وێ یا یاسایی هێشتا د «زۆنا خۆلەمێشی» دایە، لێ کوالێتی و جێگیریا وێ وای ل خەلکی کرییە کو وەک باشترین بەدیل تەماشەی بکەن. ئەگەر تو ل جهەکێ دژی کو ئینتەرنێت لێ لاوازە، ستارلینک نە بتنێ هەژییە، بەلکو پێدڤییەکا سەرەکییە بۆ ژیان و کارێ تە یێ رۆژانە.