ئەرشەد زاخۆیی

مۆزیک زمانەکێ دی یە کو ژ دەمی دەرباز دبیت و هەموو دەمان ڤەدگریت، و شیان و هێزا وێ هەیە هەموو جورێن هەستان د ناڤ مە دا ب جویت. دەمێ ئەم خەیاڵ دکەین کو دگەڕینەڤە بۆ سەدێن بۆری یان گەشتێ دکەین بۆ جهێن جودا یێن جیهانێ، ئەم دێ بینین کو مرۆڤ هەمیشە هەست ب پەیوەندیەکا بهێز د ناڤبەرا مۆزیکێ و هەستێن خوە دا دکەن. بلا ئەم ب تێر و تەسەلی ل ڤێ پەیوەندیا سەرسوڕهێنەر بنێڕین و ل وێ دیرۆکا دەولەمەند و هویرکاریێن سەرنجڕاکێش بکۆلین کو مۆزیکێ دکەن زمانەکێ سۆزداری یێ ب ڤێ رادەیێ بهێز.
مۆزیک چەوا هەستان دروست دکەت؟
مۆزیک خودان شیانەکا سەرسوڕهێنەرە بۆ گوهۆڕینا هەستێن مە، و ئەڤ چەندە بتنێ نە یا گرێدایی ئاوازی یە، بەلکو پەیڤێن سترانێ ژی کارتێکرنەکا مەزن ل سەر مە هەنە. تە دیتە چەوا هندەک ستران وەکی دزانن ئەم چ هەست دکەین و بیرهاتنێن مە بۆ مە ڤەدگەڕینن؟
ئەڤە نە بیرهاتنێن ئاسایی نە، دبیت سترانەکا ژ دەمێ زارۆکینیێ بیت یان ئاوازەک بیت ژ دەمەکێ تایبەت یێ ژیانا تە. ئەڤ پەیوەندیا کەساتی دگەل مۆزیکێ وێ دکەت یا تایبەت، وەکی هندێ کو موزیک ڕێیەکێ دبینیت بۆ دەربڕینا وان تشتێن کو دبیت ئەم نەشێین ب ئاسانی بێژین.
لێ پەیوەندیا د ناڤبەرا مۆزیکێ و هەستان دا ژ بیرهاتن و دەربڕینێ دەر دکەڤیت، چنکو مرۆڤ موزیکێ بکار دئینن دا هەست ب باشیێ بکەن دەمێ د بن فشارێ یان دلەڕاوکیێ دا، چنکو دەنگ و ئاواز هاریکاریا مە دکەن ئەم بحەوین و وەکی دەرمانەکێ نە بۆ مێشکی.
یا نایاب ئەوە کو مۆزیک تەرخانکری نینە بۆ کەسەکێ ب تنێ. یا تشتی یە کو هەموو کەس دکارن چێژێ ژێ وەرگرن، بێ جوداهی ل وێ چەندێ کا ل کیرێ نە یان ب چ زمانێ دئاخڤن. مۆزیک وەکی زمانەکێ یە کو هەموو کەس تێدگەهن، مرۆڤان ب هەڤرا گرێ ددەت و هەستێ ئێکبوونێ د دەتە مە.
ژ بەر ڤێ چەندێ، مۆزیک و هەست وەکی دوو هەڤالێن نێزیک یێن ئێکدی نە، پێکڤە کار دکەن بۆ دروستکرنا تێکەلەکا ژ بیرهاتن و سۆز و پەیوەندیان کو ژیانێ دکەن یا جوانتر.

چارەسەریا ب مۆزیکێ
کارتیگەرا چارەسەریا ب مۆزیکێ ژ کەڤندا هاتیە زانین، و دیرۆکا وێ بۆ سەردەمێن زوو ڤەدگەڕیت. د ڤان رۆژێن مە دا، مرۆڤ گرنگیەکا مەزن ددەنە مفایێن چارەسەریا ب موزیکێ، تایبەت بۆ باشکرنا رەوشا دەروونی و پەیوەندیکرن دگەل ئەوی دی. یا ژ هەمیێ گرنگتر ئەوە کو چارەسەریا ب موزیکێ ئەنجامێن ئەرێنی یێن دیار ددەست ددەت.
خەیاڵ بکە کەسەکێ د دەمەکێ ب زەحمەت دا دەرباز دبیت، چارەسەریا ب موزیکێ دکاریت ب چەندین ڕێکێن جودا هاریکاریا وی بکەت. چیرۆکێن راستەقینە یێن هەنە کو چەوا موزیکێ هاریکاریا مرۆڤان کریە ب هەستێن خۆ ڕا بگەهن و ڕێیا ساخبوونێ ببینن، ل وێرێ موزیک دبیته ڕێبەرەکێ مە د بەتە جهەکێ باشتر.
نوکە، ئەڤە پشکەکا سەرنجڕاکێشە:
چارەسەریا ب موزیکێ بویە پشکەک ژ بەرنامێن ساخکرنێ ل گەلەک جهێن وەکی نەخۆشخانان. ئەڤ چارەسەریە نە ب ئاوازێن بێ سەر و بەرە، بەلکو چارەسەرکار ب هویرکاری سترانان دەستنیشان دکەن بۆ دروستکرنا ژینگەهەکا دەنگی یا تایبەت. مەبەست بتنێ ئەوە نینە کو مرۆڤ هەست ب باشیێ بکەن، بەلکو هاریکاریا لەشێ وان ژی دکەن، چۆنکی مۆزیک خودان هێزەکا سەرسوڕهێنەرە بۆ کێمکرنا گوشارا دەروونی و کێمکرنا خەم و کۆڤانان.
لەورا، چ د سەردەمێن کەڤن دا بیت یان د جیهانا نوکە یا تەکنۆلۆژی دا، چارەسەریا ب مۆزیکێ سەلماندیە کو موزیک بتنێ بۆ دەمبووریێ نینە، بەلکو ئامرازەکێ بهێزە کو دکەت ئەم ژ ناڤخوە ڤە هەست ب باشیێ بکەین.
چەوا پەیڤ مۆزیکێ سۆزدارتر دکەن
پەیڤ د سترانەکێ دا وێ دکەن کو مرۆڤ بتر هەست پێ بکەت، و جورێن جودا یێن مۆزیکێ دکارن ببن ئەگەرێ هندێ کو ئەم هەستێن تایبەت هەبن، و ئەڤە هاریکاریا سترانبێژان دکەت کو هەستێن خۆ یێن قوور دگەل گوهدارێن خۆ پشکدار بکەن. چ سترانبێژ هەستێن خۆ دەردبڕیت یان چیرۆکەکێ د سترانەکا ئارام دا دگێڕیت، پەیڤ وەکی هێزەکا مەزنن کو مە دگەل هەستێن د ناڤ موزیکێ دا گرێ ددەن.
مەزنیا مۆزیکێ: زێدەتر ژ چارەسەریێ
موزیک ژ چارەسەریێ دەر دکەڤیت، چنکو رەوشا دەروونی باشتر دکەت، هەستێ ئێکبوونێ ل ناڤ جڤاکی دروست دکەت و پەیوەندیێن سۆزداری بهێز دکەت.
قوتابخانە، جهێن کارکرنێ و چالاکیێن جڤاکی پتر گرنگیێ ب کارتێکرنێن ئەرێنی یێن مۆزیکێ ددەن، و وەکی هێزەکا ئێکخەر بۆ باشکرنا رەوشا دەروونی بکار دئینن.
ب کورتی، دەمێ مۆزیک و هەست دگەهنە ئێک، ئەزموونەکا ساخکەر و دەربڕینەکا جوان دهێتە دروستکرن، چ ب رێیا چارەسەریا مۆزیکی یا فەرمی بیت یان بتنێ گوهدارییا ئاوازان بیت، مۆزیک خودان شیانەکا مەزنە بۆ وێ چەندێ ئەم هەست ب باشیێ بکەین. د دەمێ ئەم مامەلێ دگەل هەستێن خوە دکەین، بلا ئەم بێژینە ڤێ پەیوەندیا ئەرێنی یا مۆزیکێ و هەستان، و د مۆزیکێ دا کەیف و خوشییێ ببینین کو هەمیشە دگەل ژیانا مە یە. ئەم هەوە هانددەن کو مۆزیکێ بکەنە پشکەک ژ خشتێ خۆ یێ رۆژانە، بۆ وێ چەندێ وی پەیوەندیێ پیرۆز بکەن یا کو دەم و جه و چاند و رەوشان ڤەدگریت.

هونەرمەند/ ئەرشەد زاخۆیی

مەقامێ بیات د گۆتنا کوردی دا ب وەک پرەکا گەرم دهێتە هەژمارتن یا کو «تەرەبێ» ب «شین و حەسرەتێ» ڤە د گرێدەت. د ڤی مەقامێ دا، دەنگ و ئاواز ب شێوەکی تێکەل دبن کو گوهدارێ ژ کەشێ تەرەبێ و کەیف و خوەشیێ ڤەدگوهێزن بۆ جهێن حەسرەتێ و گریێن عاتیفی یێن کوور، یێن کو سروشت و دیرۆکا گەلێ کورد نیشان ددەن.

کارڤەدانا ناڤبەرا گۆتنا کوردی و مەقامێ ڕۆژهەلاتی
چاندا کوردی ب دیرۆکا خۆ یا دەولەمەند یا مۆزیکێ دهێتە نیاسین، یا کو کاریگەریا خۆ هەبوویە و کاریگەری ژی ژ دەوروبەرێن خوە یێن ڕۆژهەلاتی وەرگرتیە، مەقامێ بیات ئێکە ژ بنەمایێن سەرەکی یێن ڤێ تێکەلکرنێ، ژ بەر کو مەقامەکێ نەرمە و ب سناهی مرۆڤ دشێت ژێ بۆ مەقامێن دی یێن وەک (کورد و نەهاوەند) دەرباز ببیت، ڤێ چەندێ ژی بوارەکێ فراوان ددەتە سترانبێژێ کورد بۆ ئارتجالی (دەستپێشخەری د گۆتنێ دا) و دەربڕینا هەستێن ناڤخی.
دووانەیا تەرەبێ و خەمێ د مەقامێ بیات دا
د گۆتن و مەقامێن کوردی دا، ب «خەمێ» لێرە مەرەم نە شکەستنە، بەلکو رامانا وێ قوڵاهیا هەستییە، حەسرەتا بۆ بنەجان، و تێڕامان د سروشتێ چیایێ سەرسووڕهێنەر دا.

مەقامێ بیات د گەروویێن کوردان دا ب چەند شێوەیان دهێتە گۆتن:
تەرەب و کەیفخوەشی: د ئاوازێن خێرا و سترانێن فۆلکلۆری دا دیار دبیت (وەک دیلان و ڕەقسێن کۆمەل).
شین و حەسرەت: د هۆزان و «لاوکێن» (سترانێن چیایی یێن ئازاد) دا ب ئاشکرایی دهێتە دیتن، ل وێرێ سترانبێژ ب رادەستکرنەکا عاتیفی دەستپێدکەت یا کو دژواریا ژیانێ یان ئێشا دوورکەفتنێ نیشان ددەت.
گەهشتن ب ناڤخۆ: مەقام گوهداری ڤەدگەڕینیت بۆ ناڤەرۆکا وی یا ناڤخۆ، ڤێ چەندێ دکەتە ئامرازەکێ ئایدیال بۆ ڤەگێڕانا چیرۆکێن دیرۆکی و حیکایەتێن گەلێری.
«میانات» و پلێن دەنگی یێن بلند گۆتنا کوردی ب وێ چەندێ دهێتە نیاسین یا پێ دێژن «میانات»، کو شیانێن ڤەگوهاستنا دەنگییە بۆ پلێن بلند (جەوابات) ب نەرماتیەکا زۆر. دەمێ ئەڤ شیانە د مەقامێ بیات دا دهێتە بکارئینان، رەنگەکێ مەلەمی (هێزدار) ددەتە ئاوازێ، یا کو تێدا هێزا چیای دگەل ناسکی و شرینیا دەنگێ مرۆڤی تێکەل دبیت.
بۆ زانینا زێدەتر ل سەر بنەمایێن سەرەکی و رێکا ژەنین و گۆتنا مەقامێ بیات ب شێوەیەکێ دروست.

ئەرشەد زاخۆیی

نۆتا مۆزیكێ ئێك ژ مەزنترین داهێنانێن مرۆڤایەتیێ دهێتە هەژماركرن؛ ئەگەر ئەو نەبایە، دا شۆكار و شاهكارێن ئاوازێن مێژوویی بەرزە بن و دا بتنێ د بیردانكا دەڤكی دا زیندانی مینن. ڤەگوهاستنا دەنگێ ڤەشارتی بۆ سەر شێوازێ هێما و رەمزێن بەركەفتی (دیار)، د ناڤ مێژوویێ دا د سێ قۆناغێن سەرەكی را دەرباز بوویە:
١- بزاڤێن دەستپێكێ (شارستانیەتێن كۆن و رۆژهەلات).

* ئۆگارێت و بابل:
ئێكەم بزاڤ بۆ نڤیسینا مۆزیكێ ڤەدگەریت بۆ شارستانیەتا حۆری ل سووریا (نێزیكی ١٤٠٠ سال بەری زایینی)، كو ل وێرێ هندەك دەستنڤیسێن تەقنا سۆتی (مسماری) هاتینە دیتن كو سروودەكا ئۆلی دگەل رێنمایێن گونجاندن و كۆككرنا ژێیێن قیسارەیێ ب خۆڤە دگرت.

* گریک (ئغریق):
پیتێن ئەلفبایێ ل سەر دەقێن شیعری بكار دئینان دا كو ئاراستە و ئاستێ بەرزیا دەنگی دیار بكەن.

* زاناین عەرەب:
د سەردەمێ عەباسی دا، فەیلەسۆفێ كورد «ئەلكیندی» و پاشان «ئەلفارابی» سیستمێن تایبەت بۆ پشڕاستكرنا تێبینی و دەنگێن مۆزیكێ ب رێكا پیتان پەرەپێدان. پاشان «صفی الدین اڵارموی» (د سەدێ ١٣ یێ زایینی دا) هات و سیستمەكێ گەلەك كۆك و دقیق داهێنا كو پیت و ژمارە دگەل ئێك كۆم دكرن دا كو پلەیێن دەنگی و دەمێن ئیقاعی (رتم) دەستنیشان بكەت.

٢- ژدایكبوونا «مدرجێ سەردەم» (سەردەمێن ناڤین)
ئەو پێنگاڤا مەزن یا كو بنەمایێ نۆتا ئیرۆ پێكئینای، ل كەنیسەیێن ئەورۆپا دەستپێكر دا كو سرودێن ئۆلی بپارێزن:

* هێمایێن سەرەتایی (Neumes):
وەك ئاماژە و خال ل سەر پەیڤان دەستپێكرن، دا كو ب بیرێ گۆتنبێژی بینن كا دێ دەنگ بەرەف ژۆر چیت یان بەرەف خوارێ.

* شۆرەشا «غیدو داریتزو» (سەدێ ١١ م):
ئەڤ راهیبێ ئیتالی شۆرەشەكا راستی د مۆزیكێ دا كر دەما كو مدرجێ مۆزیكێ (هێلێن تەریب/راستەوخۆ) داهێنای دا كو نۆتە ب دروستی ل سەر بجهـ ببن. هەر وەسا ئەو بخۆ بوو یێ كو ناڤێن نۆتان داهێنای (Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si) ب پشتبەستن ب پیتێن دەستپێكێ یێن دێڕێن سروودەكا بناڤودەنگ یا لاتینی.

٣- جێگیربوون و وەرچەرخانا دجیتاڵ.

* سەردەمێ بارۆك و رێنسانسی (Renaissance):
دگەل پێشكەفتنا ئامادێن مۆزیكێ و پەیدابوونا ئۆركێسترایێ، جیهان ل سەر مدرجێ پێنج هێلی جێگیر بوو. شێوازێ هێمایان بەردەوام پێشكەفت دا كو هەم «دەمهژمارا نۆتێ» (درێژ یان كورت) و هەم «تیژیا دەنگی» نیشان بدەت، و كلیلێن مۆزیكێ (وەك كلیلا سۆل) دیار بوون.

* سەردەمێ نوو:
نۆتە ژ سەر كاغەز و مەرەكەبی لادان و چوونە ناڤ شاشە و پرۆگرامێن دجیتاڵی و سیستەمێ (MIDI)، كو ڤێ چەندێ دەرفەت دا كۆمپیوتەران نۆتان بێخوینن و بخۆ ب شێوەیەكێ ئۆتۆماتیك بژەنن.

پوختە:
نۆتە تنێ «زمانێ جیهانی» یێ بەلاڤە كو هەمی جیهان بێی پێدڤیبوون ب وەرگێڕی تێدگەهیت؛ ئەو سەركەفتی بوو د گوهۆڕینا ئیلهاما مۆزیكێ یا كاتی بۆ كەلەپوورەكێ مرۆڤایەتی یێ نەمر كو د ناڤبەرا نەوە و سەردەمان دا دەرباز دبیت.

ئەرشەد زاخۆیی

مۆزیک وەک ئاوێنەیەکێ دهێتە نیاسین کو پێشکەفتن و کووراتیا کولتووری یا نەتەوان نیشان ددەت؛ ئەو زمانەکێ جیهانییە کو سنووران دەرباز دکەت و مێژوویا ئاوازدار یا گەلان دوکیۆمێنت دکەت. هەروەسا د درێژاهیا سەردەمان دا، ئامرازەکێ سەرەکی بوویە د پێشڤەچوونا شارستانیەتان دا، چونکی بستیەکا بهێز ڤە گرێدای بوویە ب پەرەسەندنا هزرا مرۆڤایەتی، ڕێوڕەسمێن ڕۆحی، سیستمێن جڤاکی، و دەربڕینێ ژ بلندترین هەستێن مرۆڤایەتی.
ژ دەستپێکا مێژوویێ وەرە، ئاواز بووینە هەڤالێن کاروانێ مرۆڤی بەر ب پێشڤەچوونێ. مرۆڤێن بەری نوکە ڕیتمێن سادە بۆ دەربڕینا ناسنامەیا خۆ و پشکداریکردنا ئەزموونێن خۆ بکارئیناینە. مۆسیقا تەنێ خۆشیەکا دەمکی نەبوویە، بەڵکو پشکەکا سەرەکی بوویە د پەرستگەه و بیرەوەریا ئایینی دا، وەک ئەوا د شارستانیەتێن میزۆپۆتامیادا (وادی الرافدین) هەبووی. داهێنانا ئێکەم سیستمی مۆسیقایا نڤێسایی ژ لایێ سۆمەرییان ڤە و چێکرنا «قیسارەیا ئور»، بەلگەیەکێ حاشا هەلنەگرە کو مۆزیکا ژ هەزارەیێ سێیێ پێش زایینی وەرە، کۆڵەکەیەکێ بنەڕەتی یێ ئاڤاکرنا شارستانیەتێ بوویە.
ڕێنیسانسا هزری و گرێدانا وێ ب هۆنەری ڤە.

د سەردەمێن زێڕین یێن شارستانیەتێن جیاواز دا، ڕۆڵێن هوسا ددانە مۆسیقایێ کو ژ لایەنێ دەنگی یێ بتنێ دەرباز دبوو و دگەهشتە زانست و فەلسەفەیێ:
* شارستانیەتا یۆنانی:
فەیلەسۆفێن یۆنانی باوەری هوسا هەبوو کو مۆزیک هێزەکا چارەسەریێ هەیە و دشێت دەروونی پاقژ بکەت و ڕۆحێ چاک بکەتەڤە.
* شارستانیەتا عەرەبی و ئیسلامی:
زانا و فەیلەسۆفێن موسڵمان ڕۆڵەکێ پێشەنگ هەبوو د دانانا تیۆریێن مۆسیقایێ دا. پشکداریا فەیلەسۆفێن وەک «کندی» و «فارابی» د شیکارکرنا پەیژەیا مۆسیقایێ و ڕێکخستنا قانوونێن وێ دا، نیشانەیەكا دیارە کو تێکەڵبوونا هۆنەری ب زانستێن ورد یێن وەک ماتماتیک و فیزیا دیار دکەت.
مۆزیک وەک ئاوێنەیەک بۆ پێشڤەچوونا نەتەوان

مۆزیکێ ڕۆڵەکێ دیار هەبوویە د ئاڕاستەکرنا جڤاکان دا:
* نەمرکرنا مێژوو و شانازییان:
ئاواز ڕێیەک بوون بۆ دۆکیۆمێنتکرنا داستانان، نەمرکرنا سەرکەفتنان، و بلندکرنا ورەیێ د کاتێن تەنگاڤی و جەنگان دا.
* بلندکرنا تاما گشتی:
مۆزیک ئەگەرەکە بۆ پاقژکرنا هەستێن مرۆڤی و پێگەیاندنا ویژدانێ جڤاکی، ئەڤ چەندە ژی ب شێوەیەکێ ئەرێنی ڕەنگڤەددەت ل سەر ڕەفتارا گشتی یا جڤاکی و ژینگەیەکا باش بۆ داهێنانێ د بوارێن جیاواز دا چێدکەت.
بۆ خواندنا پتر ل سەر ڕۆڵێ هۆنەر و مۆسیقایێ د ئاڤاکرنا کولتووران دا، هوین دشێن سەرەدانا گوتارا «مۆزیکا شارستانیەتان» (موسیقی الحضارات) ل سەر مالپەرێ «چفە پالپە» بکەن، یان لێکۆڵینەوەیێن پسپۆڕی بخوینن وەک «ئەزموونا مۆسیقایی د ناڤبەرا شارستانیەتان دا» (التجربە الموسیقیە بین الحضارات) ئەوا ژ لایێ دەزگەهێ هینداوی ڤە هاتیە بەلاڤکرن.

کورتـی
نەشێین مۆزیکێ ژ کاروانێ ڕێنیسانسا مرۆڤایەتی جودا بکەین؛ ئەو تەنێ هۆنەرەک نینە بۆ گۆهێدانێ، بەلکو وەرگێڕانەکا زیندوو یا ڕەوشا جێگیربوونا هزری و کولتوورییە ئەوا هەر نەتەوەیەک پێ دگەهیت. مۆزیک هەمیشە وەک هێمایەکێ شارستانیبوونا مرۆڤی و هێزەکا پاڵنەر بەرەو پێشڤەچوون و تەباییا جڤاکی دێ مینیت.

ئەرشەد زاخۆیی

مۆزیکا ڕۆژهەلاتی بشێوەیەکێ جودا دەڤەر بۆ دەڤەرێ سیما و ڕەنگ و هەستێن وێ دیار دبن و دناڤ دەریایا هەر پێنج ئامڕازێن ( دەستکرن و بێهن و تام وگوهلێبوون و دیتن ) ئەوێن ل دەف مروڤی هەین و دناڤ نەغەمێن ڕۆژهەلاتی و ئامیرە و ئاوازو مێژوویا مۆزیکا ڕۆژهەلاتی دا مەلەڤانیا دکەن . جودابوونا مۆزیکا ڕۆژهەلاتی ژ یا ڕۆژئاڤایی ژ بەر چەندین ئەگەرایە، ئەگەرێ ئێکێ دەنگێن مۆزیکینە ، مینا چارێک دەنگ (ربع صوت ) یان نیڤ بیمول ( نصف بیمول ) ئان کو ( ربع تون ) ، هەروەسا نەە دەنگ ئان کو ( تسع اصوات ) ، ئەڤەژی بهیچ ڕەنگەکی دناڤ مۆزیکا ڕۆژئاڤایی دا نینە ، ئەڤ چەندە ژی دبتە ئەگەرێ جوداهیا ئامیرێن مۆزیکیێن دهێنە بکارئینان بۆ ئاوازێن ڕۆژهەلاتی . مەقاماتێن مۆزیکی وەک پێسترکێن مۆزیکینە ، بەلێ ئەوژی جودانە ژ یێن ڕۆژئاڤایی ، یێن نە پێگیر ب دەنگێن مۆزیکی . مەقامێن مۆزیکی دبنەڕەتدا ئێک توخمە و ژ چار دەنگا پێک دئێت ، دەمێ مۆزیکییان داهێنان تێدا کری ، گەهاندنە حەفت دەنگان و بەرسڤا دەنگێ ئێکێ ژی لسەر هاتە زیدەکرن ، لەورابوونە هەشت دەنگ ئەوێن دبێژنێ ئۆکتاف . مەقاماتێن سەرەکی حەفتن و بۆ دو پشکا دهێنە بەلاڤکرن ، ئێک ژوانا وەک مۆزیکا ڕۆژئاڤایە ، ب ڕێکا مەقامێ نەهاوەند ئەوێ دناڤ مۆزیکا ڕۆژئاڤا و ڕۆژهەلاتی دا هەیە و وەک مەقامێ مینورە ئەوێ ل دەف ڕۆژئاڤاییا ، نموونە ژی وەک سترانا ( دارت الایام ) و ( رق الحبیب ) یێن ئوم کەلسومێ . مەقامێن هاوشێوەی مەقامێ مانورێ ڕۆژئاڤایی یان سللەمێ بچیک ، وەک بوسلیک و موحەییەرشیکاهو فەرەح فزی وسولتانی کاه . مەقامێ عەجەم ب زوریڤە ل ستران و تەراتیلێن کەنیسادا دئێنە بکار ئینان ، نمونە ژی مەووالا ( راح احلفك بالغصن یاعصفور ) یا سترانبێژێ وەغەر کری ودیع الصافی ، وسترانا ( یافۆادی لیه بتعشق ) یاسەید دەرویشی ، و ( فاتت جنبنا ) یا عبد الحلیم حافڤ ێ وەغەرکری ، مقامێن هاوشێوەی مەقامێ ماجورێ ڕۆژئاڤایی یان ژی سللەمێ مەزن مەقامێ ماهورو مەقامێ جهارە . ل دەمێ ڤەکۆلین ل سەر مێژوویا مۆزیکا ڕۆژهەلاتی دئێتە کرن دیاردبیت کو مەقاماتێت ( رەست و بەیات و سەبا و سێگا و حیجاز ) ژ کۆما مەقاماتێت مۆزیکا ڕۆژهەلاتیە ، مەقامێ رەست سەرکێشێ مەقاماتێت عەرەبییە و دۆرا پێنجی مەقام ژێ دەردکەڤن ، نمونە مەقامێ سۆزناک و مەقامێ سازکار و مەقامێ نیرۆز و مەقامێ ڕەهاوی و مەقامێ دەرنیشین و مەقامێك موحەییەرعراق و مەقامێ ڕاستێ دیڤک ئانکو کوری و مەقامێ مای ، ل دەمێ کو مەقامێ بەیات ب مەقامێ خوەشتڤی و هەردەم لێڤەگەڕ ل ناڤ مالێن مەدا و لسترانێن کەیف و خۆشیا ، نموونە سترانا کەیفا ئەوا دبێژیت ( دقوا المزاهر یا الله یا اهل البیت تعالوا ) . مەقامێ رەست هندەک چەق ژێدچن مینا مەقامێ عاشقێ ترکی و مەقامێ حوسەینی و مەقامێ موحەییەر و مەقام بەیاتێ شوری و مەقامێ سەبا و مەقامەک ل باکوورێ ئەفریقیا دبێژنێ مەقامێ حوسەین ، هاوشێوەیێ مەقامێ بەیاتە و هندەک چەق ژێ دەردکەڤن ، ژوانا مەقامێ حوسەین نیریز و مەقامێ حوسەین ئەسل و مەقامێ حوسەین عەشیران و مەقامێ حوسەین سەبا و مەقامێ حوسەین عەجەم . مەقامێ سەباژی ژهەمی مەقاما خەمگینترە و پتری هەمیا هەستێن مڕۆڤی و ویژدانێ دهەژینت ، نمونە سترانا ( هو صحیح الهوی غلاب ) یا ئوم کەلسومێ . مەقامێ سێگاه ل دەمێ کو خۆشیێ ددەتە روحێ و مڕۆڤی تەنا دکت ، ئەو مەقامە کۆ نیشانا چارێک دەنگا ڕۆژهەلاتی لسەر رادوەستیێت ، نموونە سترانا ( لیلە امبارح ما جانیش نوم ) یاسەید مەککاوی و سترانا ( سیرە الحب ) یا ئوم کەلسومێ . مەقامێ حیجاز ژی ئێکە ژ مەقاماتێت خودان هەڤسۆز و پشتەڤان و هەبونا جەماوەرێ بەرچاڤ ، کۆ چەق ژێ دچن وەک مەقامێ هەمایۆن و مەقامێ شاهناز ، نمونە سترانا ( فوق النخل ) یا وەغەرکری سباح فەخریێ سوری و سترانا ( انا فی انتڤارك ) یا ئوم کەلسومێ . هندەک مەقامێن دیژی دکەڤنە ژێر بنسترا مەقاماتێت ڕۆژهەلاتی هاوشێوێ بنسترا پێنجێ یا ڕەچەلەک ئەفریقی و بنستراوێ پێنج نیشانا بخوەڤە دگریت و ژ دو مەقاما پێک دهێت مەقام رەست عوبەیدی و مەقام راست کتاوی ، ل دووڤ دا هندەک مەقامێن دی تێن کۆ بنسترا پێنجی لگەل مەقاماتێن ڕۆژهەلاتی تێکەل دبن ، ئەڤ جۆرێ مەقاما ل مەراکش و گزیرتا عەرەبی و یەمەن و وەلاتێن خەلیجی دهێتە بکارئینان.

ئەرشەد زاخۆیی

ئاخفتن ل دۆر ڕەنگەکێ تایبەت ژ ڕەنگێن مۆزیکا عەرەبی ژ کارێن ئاسایی یە ئەڤ مۆزیکە بهێتە گرێدان ب بناغەیێن خوەڤە یێن کو هەموو جۆرێن مۆزیکێ ل دەردورێن وێڤە کۆم دبن ب گشتی، هەتا کو ئەگەر تایبەتمەندی و خەسلەتێن خوە هەبن، چەندین ئەگەر پشکداربووینە د پەیداکرنا جۆرێن مۆزیکا عەرەبی دا و گرنگی دانا خەلکی ب مۆزیکا عەرەبی بگشتی و مۆزیکا ئەندەلوسی ب تایبەتی یا کو ئەندەلوسیا گرنگی پێ دای . خەلکێ ئەندەلوسێ گڕنگیەکا زۆر یا ب هونەری ب گشتی و مۆزیکێ ب تایبەتی یا دای و دیار کری نەخاسمە ژ ئالیێ خەلیفە و والیان ڤە و قوتابخانەیێن تایبەت ب مۆزیکێ دامەزراندینە بۆ فێرکرنا مۆزیکێ و ڕهو ڕیشالێن وێ و باژێڕێ قورتوبە بوویە بنگەهەکێ مۆزیکی نەک بۆ ئەندەلوسیا بتنێ بەلکو بۆ وەلاتێن دەوروبەرێن وێ ژی ، وەک میناک و نموونە دکارین بێژین زریاب ب ڕاگرێ مۆزیکا عەرەبی دهێتە هژمارتن و ناڤ و دەنگێ وی ل ئەندەلوسێ بەڵاڤ بوو و ب مۆزیکا ئەندەلوسیڤە هاتە گڕێدان هەتا ڕۆژا ئەڤرۆ ، هەژی ئاماژە پێ کرنێ یە زریابی ل سەر دەستێ ئیسحاق مۆسلی خواندیە و قوتابیێ وی بوو هەمی جۆرێن مۆزیکێ یافارسی و ڕۆژهەلاتی خواندیە و گەهشتە قووناغەکێ چ مۆزیکیەک بەری وی نە گەهشتیە وێ قوناغێ و شوین تبلێن وی د مۆزیکا ئەندەلوسی دە ، دیار بووپێش ئێخست و تشتێ نوی ئینا کو کەسەکی نەشیا وێ چەندێ بکەت . دەربارەی نەمەتێن مۆزیکێ ل دەف ئەندەلوسیا ئەڤە چەند خالەکا بخوەڤە دگریت ، ژوانا گومان تێدە نینە کو جۆرێن سترانێن عەرەبی یێن کەڤن ژ شعرێن ب وەزن و قافیە لبەر دەست مان بۆ دەمەکێ دڕێژ ل ئەندەلوسێ ، وجۆرجۆریا سەروسیمایێن ژیانا نوی ل ناڤ کۆمەلگەهێ دا ژ عەرەب و عەجەم و جۆرەها ڕەوشەنبیریا بوونە ئەگەر کو داهێنانا بکەن و ژ ئەگەرێ وێ یەکێ هونەرێ موەشەحاتا پەیدابوو و بوو گرنگترین نەمەتێ مۆزیکێ ل دەف ئەندەلوسیا . ئەدیب و مێژونڤیسێ مەغربی (عەباس جیراری ) دەربارەی موەشەحێ دبژیت موەشەح هۆزانەکا شعرییە، بەلێ ناکەڤیتە ژێر بارێ ئێکبوونا دێرا شعری و قافیێ لێ یادابەش کریە بۆ بەش و پارچا هندەکا دبێژنێ قفل و هندەکا دبێژنێ دێر ، ئەڤ سیستەمێ هەنێ کو موەشەح ل سەر بڕێڤە دچیت ، وەسا دخوازیت کو موەشەحەیا پێک هاتیبت ژ هەژمارەکا قفلا و کۆمەلەکا دێرا ، قفل دوەکهەڤن ل ڕەنگ وقافیێ دە و دێر د وەکهەڤن د وەزنێ دناڤبەرا خوە دا و دجودانە ژئالیێ قافیێڤە . ژ ئالەک دیڤە بزاڤا وەرگێڕانێ پشکداربوو د ڤەگوهاستنا زانستێن مۆزیکا یۆنانی بۆ مۆزیکا عەرەبی ، ئەڤ کارەژی بوو ئەگەر کو بشێوەیەکێ مەزن زێدەهی ل سەر مۆزیکا ئەندەلوسی پەیداکر ، زێدەباری ڤەگوهاستنا زانستێن مۆزیکا عەرەبی بۆ زمانێن دیتر و بەلاڤکرنا ناڤ و دەنگێن وێ ، هەروەسا ناڤ و دەنگێن ئەندەلوسێ ب چێکرنا ئامیرێن مۆزیکی و بەڵاڤکرنا وان بۆ هەمی جیهانێ بەلاڤە بوون ، ژ وانا ژی ئورۆپا یا کو پشتی نسکۆیا ئەندەلوسێ وشکەستنا وێ ئورۆپایێ مۆزیک پێش ئێخست و پێشڤەبر.

ئەرشەد زاخۆیی

مۆزیکا وێنەکری ئانکو تەسویری ئەو مۆزیکا تۆمارکری یا ل گەل فلم و بە رنامەیێن تەلەفزیۆنی یان گەمێن ڤیدیۆیی یان هەر کارەکێ دیترە، ئانکو کارێن ب چاڤ دهێنە دیتن. ل دووماهیا چەرخێ بیستێ وهێرڤە پشتی مۆزیکێ ب گشتی پێشڤەچوونێن بەرچاڤ ب خوەڤە دیتین و مۆزیک پێشڤەچووی و پێشکەتی ب هەموو لایەنێن خوەڤە مۆزیکا وێنەکری هاتە د مەیدانا مۆزیکێ دا و بکارئینان د فیلمێن تەلەفزیۆنی و سینەمایی و پاشان د خەلەکێن تەلەفزیۆنی ژی دا هاتە بکارئینان، مۆزیکا وێنەکری یا پێکهاتیە ژ چەندین پارچەیێن مۆزیکێن رەسەن یان ژسترانێن هەیی یان ژی یێن تێکەل ژ هەردویان، ئارمانجا مۆزیکا وێنەکری ژی پشتگیرییا ئەزمۆنا ب چاڤ دیتی و یا گوهـ لێبویا جەماوەرییە ، ژ ئالیەکێ دی ڤە پەیداکرن و رەخساندنا کەشەکێ عاتفی و دڕامییە و ئاراستەکرنا هزرا بینەرییە بەر ب لایەنێن دەستنیشانکریە ژ چیرۆکێ د بەرێ خوەدانا بەرفرەها هەموو لایەنێن پەیوەست و گرێدایی ب بابەتێ مۆزیکێ ب گشتی و مۆزیکا وێنەکری ب تایبەتی ، بابەتێ ڕۆل گێرانێ دهێتە پێش چونکی مە بوارێ فیلم سازی یێن تەلەفزیۆنی و سینەمایی و هەروەها بوارێ خەلەکێن چ کورت یان دڕێژ یێن تەلەفزیۆنی ژی هەنە، لەورا ڕۆلێ مۆزیکا وێنە کری د فیلمان دا چەند ڕۆلەکن ژوانا پەیداکرنا کەشەکێ ئەرینی وەکو کەیف و خوەشی یان ژی نەرینی وەک خەمباری ، هەروەسا مۆزیکا وێنەکری دبیتە هاریکار بۆ ڤەگوهاستنا هەستێن هەژی و دجهێ خوە دا بۆ هەر دیتکەرەکی ئانکو بۆ هەر. دبوارێ کارتێکرنێ دا ژی مۆزیکا وێنەکری کارتێکرنەکا باش و ئەرینی دکەتە سەر کار و کردەوەیێن بینەرا و کویرکرنا کارتێکرنێ لسەر دیمەنێن عاتفی و خەمباری . ژلایێ پێکڤە گرێدانێ ژی مۆزیکا وێنە کری پێکڤە گڕێدانەکا باش دناڤبەرا دیمەنێن جیاواز و جۆرا و جۆر دکەت ، ژبلی ڤێ یەکێ هاریکارە ل سەر هاتنا بشێوەیەکێ سرۆشتی یا کارو کریارو ڕوودانێن چیڕۆکێ . دبوارێ دەربرینێ مۆزیکا وێنە کری دەربرینێ دکەت ژ کەسایەتیێن پشکدار دفلمی دا و هاریکارە ل سەر تێگەهشتنا پالدەرێن کەسایەتیێ و رەفتارێن وان . مۆزیکا وێنەکری و گرنگیا وێ ڕەگەزەکێ سەرەکیە د هەر کارەکێ هونەرێ دیتکیدا ، و ل هەمان دەم دا هاریکارە ژبو پەیداکرنا ئەزمۆنەکا تێر و تەسەل ، بۆ بینەری و کویرکرنا کارتێکرنا چیڕوکێ و هێلانا حەزو ئارەزویەکا بەردەوام، ل دەف جەماوەری کو دووڤچوونەکا زێدەتر بکەت ل سەر بابەتان د بوارێ دانانا مۆزیکا وێنەکری دا گەلەک ناڤ و کەسێن دیار بەرچاڤ دبن ، ژ دیارترین دانەرێن فیلما (هانز زیمەر) ێ ئەلمانی یە ئەو دانەرێ کو فیلمێن زەخم و مەزن مۆزیکا وێنە کری بۆ دانایە ، ئەڤە ژی چەند نمونەیەکن ژوان فلما ( چۆکەر – زەلامێ وتوات – ئینیستیللا – قەرسانێن کاریبی ) ، نمونەک دی ( جون ولیامز ) ئەمریکی یێ کو مۆزیکا فلمێن ( جەنگا ستێرا – ئی تی – ئیندیانا جونز ) ، نمونەیەکا دی ( ئینو مورکوین ) ێ ئیتالی ، هەروەسا ژدانەرێن مۆزیکا وێنە کری کەسانێن نەتەوە عەرەب ژی هەنە کو دڤی واری دا کارکریە مینا ( تارق ئەلناسری) یێ ئۆردنی کو مۆزیکا وێنە کریا چەندین خەلەکێن تەلەفزیونیێن عەرەبی داناینە . مۆزیک ب گشتی چەند جۆرا بخۆڤە دگریت ، لەورا مۆزیکا وێنە کری ژی چەندین جۆر هەنە ، ژوانا مۆزیکا سیمفۆنی کۆ تێدە تیما ئۆرکیسترایێ ب تمامی دهێتە بکارئینان بۆ دارشتنا مۆزیکەکا بەرفرهـ و ئاڵۆز ، مۆزیکا ئەلیکترۆنی ئەوا کو ئامیرێن مۆزیکیێن ئەلیکترۆنی بکاردئینت بۆ داڕشتنا مۆزیکا هەڤ چەرخ و پێشکەفتی ، هەروەسا مۆزیکا مللی ئەوا کو ئامیرێن مۆزیکا ناڤخۆیی بکاردئینیت ژبۆ داڕشتنا مۆزیکا ڕەوشەنبیریا ناڤخۆیی وێنەدکەت ، ل داویێ دێ بێژین هوسا دیارە دانانا مۆزیکا وێنەکری تام و چێژەکا خوەشتر ددەتە فلمێن تەلەفزیۆنی و سینەمایی و خەلەکێن تەلەفزیۆنی ژی ، لەورا مۆزیک دانەرا گرنگی دایە بابەتی و پشتی مۆزیک بگشتی پێشڤەچوویی و پێشکەفتی مۆزیکا وێنەکری هاتە دانان.

ئەرشەد زاخۆیی

2-2

ل سەر دەمێ ئیمپراتۆریەتا بیزەنتی مۆزیک ژ ئاهەنگێن د ناڤا کۆچک وتەلاڕێن شاهـ ومیران پێک دهات . ژ چەرخێ شەشێ وەرە بەش بەشکرنا تیورا یۆنانی ڕۆلەکێ هەڕێمی گێڕا دتێگەهشتنا مۆزیکا بیزەنتی وڤەگوهاستنا وێ ، نەخاسمە کلتورێ دیمەشقێ کار تێکرنەکا بهێزهەبوو ل سەر ڕۆژهەلاتا خواڕێ، ژبەری ئاینێ ئیسلامێ و کارتێکرنا وێ بەرامبەریا مۆزیکا فارسی بوو، کەڤنترین بەڵگە ل سەر ڤێ چەندێ پارچێن بەردیێن یۆنانی بوو ئانک ( شڤایا البردی الیونانیە ) ئەوێن ئاماژێ ب زانستێن مۆزیکێ ددەن ، کو دەققەکی وەکی تەرنیمە پشتی واژۆکرنێ یان کلیلێ پێشکێش دکەن، ب پێچەوانەی نڤیساندنا مۆزیکیا ڕۆژئاڤایی، نومێن بیزەنتیێن بکاردهاتن ژچەرخێ دەهێ وەرە ئەڤ کلیلەهەردەم دگرێدایی بوون ب پێنگاڤێن نەغەمی ، بهەمان پلە چ پلەیەک کێم یان دوو پلە بلندتر ، دەربارەی کلیلا نەغەمی ژی دەسپێکا ئاوازا هەڤپشک ، بەسی ئاماژەکرنێ بوو بۆ نمونەیەکێ ئاوایا دەستنیشانکری بوو دناڤ دەنگڤەدانادا، زێدەباری نڤیساندنا دەنگی یا دهاتە بکارئینان د ناڤ پرتووکێن خواندنان دا، بۆ ئاماژەکرنێ بۆ وان شێوازێن ل وانەیێن نڤیسکی دا دهاتنە بکارئینان . نڤیساندنا ئاوازێ پێشڤەچون بخوەڤە دیت د ماوێ هەردوو چەرخێن نەهێ و دەهێ دا، ل دەمێ کو ئێک ئۆکسیا یان دوو ئۆکسیا پیتا هاتیە نڤیساندن ل بن پارچەیەکا پەیڤێ یا دەست نیشانکری ژدەققی ، هەردەمێ هەبونا میلیسمایەکا دڕێژ چاڤەڕێکریبا ئەڤ شێوێ دەسپێکی بناڤێ پیتا یان ژی نڤیساندنا دوقۆلی هاتیە ناڤکرن . د رۆژا مە یا ئەڤرۆ دا دشیاندایە ڤەکۆلین ل سەر ڤێ نڤیساندنێ بهێنەکرن، ل پرتووکێن تەڕانیمێن ڕەبەنێن یۆنانی وەکی پەرتۆکێن ستیخیراریۆن و هیومولۆجیون . بەر ب پێشڤەچوونێن نڤیساندنا مۆزیکی گەهشتنە وی ئاستی کو نۆتە بهێنە بکارئینان، وحەفت ناڤێن نۆتەیێن قیاسی بۆ سۆلفێجا باڕالاجی هاتینە بکار ئینان، ژ کریسانپوس مادیتوسی وهرڤە ناڤ ژی ئەڤەنە ( با – فو – دی – کی – زو – نی ) ، لێ نڤیساندنا بیزەنتی هەشت پیڤەرێن سڕوشتی هەنە ژبلی ئیکۆی وهاتینە ڕاست ڤەکرن و ڕەگەزێن وێ هاتینە دەست نیشانکرن بڕێکا دەنگا ، ئەوژی ب بکار ئینانا هندەک هێمایا بناڤێ نیومی دئێنە ناسکرن ، وکەڤنترین نڤیساندنا مۆزیکی ژڤی جۆری یامای و دمۆزیکا دیسپلین یا ئۆریلیانێ ڕومی دەهەیە ل دۆرێت ساڵا٨٥٠ دا. نڤیساندنا مۆزیکی پێشکەت ب پلەیەکی باش بۆ نڤیساندنا ئاوازێ، بەلێ چ سیستەم نەبوون بۆ نڤیساندنا ئیقاعێ . ڤەکۆلەرێ مۆزیکی ئیزودورێ ئشبیلی دبێژیتن ئەگەر دەنگ نەهێنە پاراستن دهزرا مرۆڤاندە ، دێ ژناڤ چن چۆنکی ناهێنە نڤیساندن ، لەورا ل نیڤا چەرخێ نەهێ شێوەیەکێ نڤیساندنا مۆزیکی پێشڤەچوون بخوەڤە دیت، ل دێروکەنیسەیێن ئۆڕۆپا وەکو دەزگایەک بیرئانینێ ژبۆتەڕانیمێن غریغۆری وەکو نوونەرایەتیا نۆتەیان وەک بەش پلەکلیل، دهێنە پاراستن برێکا ئاماژا یێن نڤیسکی دناڤبەرا ڤان نۆتەیاندا ب مەرەکەب، ئانکو ب حوبرێ سۆر دهێنە نڤیساندن ، ژبۆئینانەبیر ل دووڤ حەزوڤیانا مرۆڤی ل ڕۆژهەلاتا ناڤین ل چەرخێ سێزدێدە ل ساڵا ١٢٥٢ صفی الدین ێ ئەڕمۆدی شێوازەکێ نڤیساندنا مۆزیکی پێشڤە بر، ئەوژی بڕێیا ئیقاعاتێن ئەندازیاری . ئەڤڕۆکەژی پێشڤەچونا مۆزیکی مومکینە دیراسات لسەر بێنە کرن و کەڤنترین پەرتۆک یاهاتیە ڕزگارکرن پەرتۆکا ( کونداکار ) ە ب وەرگێڕانا سڵاڤی کو ب سیستەمەکێ نڤیساندنی هاتیە دیارکرن بناڤێ کونداکار ، ل ئەلف بێیا یۆنانی ژ دەستێ چەپێ دەست پێ دکن بۆ ئالیێ ڕاستێ . کەنیسەیا کاسۆلیکی پشتی چاکسازیا ئاینی شێوازێ باڕوک ل بەرچاڤ وەرگرتیە ، ئەوچاکسازی یا دبوارێ مۆزیکێ و هونەری و ئاڤەدانکرنێ ب شێوەیەکێ تایبەت هاتینە درست کرن، و ئەڤ شێوازە یێت بوینە ئامڕاز بۆ دەڕبڕینا ئاینی یا سەڕنج ڕاکێش کو ئاڕمانج ژێ جۆش وخڕۆشا ئاینی بچەسپینن و ب پاڕێزن . ل دۆر مۆزیکا هەڤ چەرخ مۆزیک ژەنێن جۆڕەها جۆڕێن مۆزیکێ ل دەردۆڕێن جیهانێ نڤیساندنا مۆزیکا نوی و هەڤچەڕخ بکارئینایە بشێوێ پایە پایە یا مۆزیکی پێکدئێت و دبێژنێ ستاف ل ئنگلیزییا بەریتانی یا کو ژ پێنج خیچێن ئاسۆییێن هەڤ تەریب پێک دئێن . دامەزڕێنەرێ تاخما مۆزیکی غیدۆ کو ڕەبەنەکێ ئیتالیە و لساڵا ٩٩١ هەتا ١٠٣٣ یێ ژیای ، بڕگا ئێکێ ژ هەر ڕێزەکا مۆزیکی ونۆتەیان بکار ئینایە، ئەو بڕگە ژی ئەڤەنە ( Ut _ Re Fa _ sol _ L a _ Si _Me _ ) کو هەتا ڕۆژا مەیا ئەڤڕۆژی هەما ن نۆتە دهێنە بکار ئینان و دیراساتێن بەردەوام لسەر مۆزیکێ و نۆتەیا دئێنە کرن و باوەرنامەیێن ماستەر و دکتۆرایێ ژی لسەر دهێنە وەرگرتن و ب دەستڤەئینان.

ئەرشەد زاخۆیی

( ١ – ٢)

نڤیساندنا مۆزیکێ سیستەمەکە دهێتە بکارئینان بۆ نوونەراتیا مۆزیکا بچاڤ ئانکو ب چاڤ دیتن ، سیستەمێن نڤیساندنا مۆزیکی ب گشتی نوونەرایەتیا ڕەگەزێن پارچا مۆزیکی دکن، ئەوا کو گرنگە بۆ بجهئینانا وێ، بەهراپترا کریارا شلۆڤە کرنا نڤیساندنا مۆزیکی ب خواندنا مۆزیکێ هاتینە ناڤکرن، بدڕێژاهیا مێژویێ ڕەوشەنبیریێن جیاواز پەیدابووینە، وشێوازێن نڤیساندنێن مۆزیکیێن جودا هاتینە ب کارئینان، پێزانینێن بەردەست ل دۆرنڤیساندنا مۆزیکا کەڤن دکێمن بۆ نموونە بەهرا پتریا ژەنیارێن مۆزیکا کلاسیکی نۆتا مۆزیکییا مودەررەج واتە بلندی و نشیڤی تێدە بکاردئینن، هەروەسا ئیقاعات و کلیل و سەرکێن نۆتا ژبۆ نڤیساندنا پارچە مۆزیکا و ڤەکرنا هێمایێن وان . ل گەل ڤێ یەکێ ژی سیستەمێن دیترژی هەنە بۆ نمونە مۆزیکا گوندەواریا پیشەگری سیستەمێ ناشفیل یێ ژمارەیی رێکا سەرەکیە ل ئامیرێن تێلی ئانکو وەتەری وەکە گیتارێ . بکار ئینانا نۆتا مۆزیکی ژئالیێ ژەنیارانڤە گەلەک یا بەربەڵاڤە ، هێماژی ژیێن کەڤن و نوی پێک دئێن وەکی هێمایێن پەیکەر سازکری لسەر بەرا یانژی ل سەر تابلۆیێن ژ ئاخێ چێکری ، سەرەرای کو چەندین ڕەوشەنبیریێن کەڤن هێما بکارئیناینە ژبۆ نوونەرایەتیا ئاوازاو ئیقاعا ، بەلێ ئەو دشمولی بوینە بشێوەیەکێ تایبەت، لەورا تێگەهشتنا مۆزیکا وان یابەر تەسک بوو . سیستەمێ نڤیساندنا مۆزیکیا ڕۆژئاڤاییا نوی ل ئورۆپا ل چەرخێن ناڤین دیاربون ب ڕێکا هەولێن کەنیسا مەسیحی ژبۆ ئێکبوونا ئەدا و گۆتنا ئاوازێن سترانێن ئاسان ب شێوەیەکی کو بشێن تەرانیما بکن ئێک ل جهێن جودا . لێ ل سەردەمێ ڕابون و هشیاربونێ نڤیساندنا مۆزیکی پتر پێشڤەچون بخۆڤە دیت ، هەروەسا لسەردەمێ مۆزیکا باڕوک و ماوێ کلاسیکی و سەردەمێ مۆزیکا ڕۆمانسی ژ ساڵێن( ١٧٥٠ تا ١٩٠٠ ) . نڤیساندنا مۆزیکی یا کو ب سترانکی تێت گۆتن ژ هێمایێن پیتی یێن نەغەما پێک تێن ، ولسەر پاڕچە مۆزیکێن دەققی دەیناتینە، ئاماژە بۆ ئیقاعێ تێت کرن ب ڕێکەکی دەسپێکی ب هێمایێن کورت و دڕێژ و نەخشا سیکیلۆسی ، ب شێوەیەکێ جودا هاتیە گۆتن و روایەت کرن ، دناڤبەرا چەرخێ دوێ بەری زاینیی و چەرخێ دوێ یێ زاینی ، هەروەسا میسومیدسێ کریتی ژی سێ تەرنیمە ل ناڤ دەست نڤیساندا هەنە ، و تەرانیمێن دلفی هەنە یێن کو مێژویا وان ڤەدگەرت بۆ چەرخێ دوێ یێ بەری زاینی بەلێ نە هاتینە پاراستن ، وەسادیارە ژی کۆ نڤیساندنا مۆزیکیا یۆنانیا کەڤن ڕاوەستیایە ، ژ بکارئینانێ ل دەمێ پشت پشتکی چۆنا ئیمپراتۆریەتا ڕۆمانیا ڕۆژئاڤایی . نڤیساندنا مۆزیکیا یۆنانیا کەڤن ل بەر دەست بو ژ چەرخێ شەشێ ژ بەری زاینی و بەردەوام بی هەتا چەرخێ چارێ یێ زاینی ، بەلێ تنێ پارچەکا مۆزیکیا تمام ئەوا دبێژنێ نەخشێ سیکیلۆس یێ مای .
ب دیڤچۆنێ مڕۆڤ دشێت بسەر شێوەیەکی ژ شێوێن نڤیساندنا مۆزیکی هلبت ، کو ل سەر تابلۆیەکی ب نڤیسینا مسماری هاتیە نڤیساندن ل پاڕێزگەها بابل ل باشورێ عیراقێ ب ١٤٠٠ ساڵا بەری زاینی ، ئەڤ تابلۆیە پێزانینێن پارچە کری تێدەنە لسەر ئەدا کرنا مۆزیکێ ، وب پایەیێن مۆزیکیێن دیاتونی هاتیە نڤیساندن و بکار ئینان . سەرەرای کۆ شلۆڤەکرنا سیستەمێ نڤیساندنا مۆزیکێ هەتا نۆکە جهێ گەنگەشێ بویە ، لێ یاڕۆن و دیارنڤیساندنا مۆزیکی ئاماژێ دکت بۆ ناڤێ تێلا ئانکو وەتەرا لسەر گیتارێ ، هەروەسا ڤەکۆلین ئاماژێ دکن کۆ ئەڤ نڤیساندنێن مۆزیکی دو مەبەست پێ هەبون ئەوژی پارچێن مۆزیکیێن ئاینی و یێن علمانی ، ژبەر کو مۆزیک پێتڤی بو ل ئاهەنگێن ئاینی و چاڵاکیێن ناڤ کۆچکو قەسڕێن پادشاهی ، و سەرەرای وێ یەکێ کۆ دپارچە کری بون، بەلێ ئەڤ تابلۆیانە ژ کەڤنترین ئاوازێن مۆزیکیێن تۆمار کری پێک تێن کۆ هاتینە دیتن . نڤیساندنا مۆزیکی بەردەوام بو لسەر پێشڤەچۆنێ لگەل پێشکەفتنا تەکنەڵۆژیایا ئامیرێن مۆزیکی . دمۆزیکا کلاسیکیا هەڤ چەرخدا ل چەرخێن بیست و بیست وئێکێدا نڤیساندنا مۆزیکی بەردەوام بو د پێشکەفتنێدا لگەل ئینان و داخلکرنا نڤیساندنا وێنەیی ژ ئالیێ هندەک ئاوازدانەرێن هەڤ چەرخ و بکار ئینانا بەرنامێن نڤیساندنا نۆتا مۆزیکی یاپەسەند کری لسەر کۆمپیوتەری ژ ساڵێن هەشتیا ژ چەرخێ بیستێ وەرە بۆ نڤیساندنا مۆزیکێ .

ئەرشەد زاخۆیی

گەلەک زانا یێت ڕابووین ب ڤەکۆلینا ل دۆر کارتێکرنا مۆزیکێ ل سەر ناخ و مەژیێ مرۆڤی ، ژ دەسپێکا چەرخێ بوری ژوانا ژی نشتەرکارێ دەمارا ( تشاڕلز لیمب ) ، ئەڤی زانای زنجیرەیە کاڤکۆلینالسەر پەیوەندییا مۆزیکێ ب مەژیێ مرۆڤی پارچەیەک مۆزیکی پێک تینت ، یان گوهداریێ لێ دکەت و هەوڵدایە ب کویری بچتە ناڤ بابەتی دا بۆ زانین و تێگەهشتنا ژێدەرێ داهێنانا مۆزیکی ، ب ڕێیا داخوازێ ژ چەندین ستێرێن مۆزیکێ کو ئامیرێن مۆزیکێ ب ژەنن و ئەوژی ژەنینا وان وێنە بکەت ب ڕێیا دەزگایێ ڕەنینا مگناتیسی ، ل ئەنجام دا ئەڤ زانایە گەهشتیە وێ یەکێ کو ئاواز دشێن چەندین جها ژ مەژیێ مرۆڤی ب لڤینن و گەشێ بکت ل دەمێ گوهداریکرنا مۆزیکێ ، هەروەسا یا سەلماندی کو جوداهی ل قەبارەیێ وێ پارچا بڕەنگێ فیلی و ڕساسی ڤە هەنە یا کو د مەژیێ مرۆڤی دا ، ئەو پارچە چەلەنگ و کارا دبت دەما ژەنینا مۆزیکێ ، بۆ دیاربوویە کو هەر ئامیرەک مۆزیکێ کارتێکرنا خوە هەیە ل سەر جهەکێ دیارکری ژ مەژی و ل داویێ ژی کارتێکرنا مۆزیکێ ل سەر ناخ و لەشی نە ب تنێ چارەسەری یە ، بەلکو ژەنینا مۆزیکێ ژی کارتێکرنا تایبەت هەیە د مەژیێ مۆزیکژەنان ژی دا، مۆزیک کارتێکرنێ لسەر هەمی چێکری و گیانەوەرا دکەت هەتا ڕوەکا ژی و زانا و ڤەکۆلەر هەتا نوکە حەیبەتی ماینە و شڕۆڤەکا تێروتەسەل بۆ نە دیتنە . زانستێ ( ئیزوتیریک ) ل دەرسەکێ دە بناڤ ونیشانێ سایکۆڵۆجیا مۆزیکێ و کارتێکرنا وێ یاباتنی و هناڤی ئانکو ناڤخۆیی کۆ ژلایێ مامۆستا ( ج ب م ) ڤە هاتیە ، دبێژیت تێکەلی لگەل مۆزیکێ پەیدا دبت و بڕێکا باغێ کەهڕۆتیسی تمام دبت ئەڤجا چ مڕۆڤ بت یان ئاژەڵ بت یان ڕوەک ، ئەڤ تێکەلی یە ژی بڕێکا زەبزەبێن مۆزیکی لگەل دەزگایێن ناهێنە دیتن ل دەف مڕۆڤا واتە دناڤ ناخێ مڕۆڤیدە تێکەل دبن . ژئالەک دیڤە دپەڕتۆکا مامۆستای دە ئەوا ب ناڤێ جیهانا هونەرا دە هاتیە ، مۆزیک دبتە ئەگەرێ پەیدابونا وەک هەڤیێ کیانێ مڕۆڤی یێ ناڤخۆیی و ژدەرڤەیی ب ڕێکا زەبزەباتا کۆ دشێن بچن ناڤ ناخێ مڕۆڤی دە و لگەل زەبزەبێن وی تێکەلببن ، گونجاندن ژی لگەل مۆزیکا هەرەباش و تام ژێ وەرگڕتن دبنە ، ئەگەرێ پەیدابونا لڤاندنێن دەستنیشانکری ل بەڕامبەر پەنجەڕەیێن گڕتی ئەوێن ل دەوروبەرێن ناڤخۆ یێن لەشی پچ پچڤەدبن . تام ژێ وەڕگرتن ژ مۆزیکێ چاڕەسەرەک دەرونی یە وڤەکرنەکا دەزگایێن تێگەهشتنا ناڤخوییا مڕۆڤی یە ، بەلێ ژەنینا مۆزیکێ گوهاڕتنا پێکهاتەیا مەژی یە و هاریکارە لسەر هشیارکرنا ڕەهوڕیشاڵێن داهێنانێ . ئەو دەرسا بەری نۆکە مە ئاماژە پێکری ل دۆڕ سایکۆڵۆژیا مۆزیکێ و کارتێکرنا وێ یاناڤخۆیی ، کارەکی بۆمە دیاردکت کۆ زانستی هەتا ڤێ گاڤێ پێ چێنەبیە دیاربکت ، ژکارتێکرنائامیرێن مۆزیکێ لسەر ناخێ مڕۆڤی و وەکهەڤیا تەرتیبکرنا ئامیرێن ئۆڕکیستڕایێ لگەل تەرتیبکرنا دەزگایێن تێگەهشتنا مڕۆڤ ، لەوڕا ئامیرێن داڤ داڤی لگەل هزرێن مڕۆڤی دگونجن و ئامیرێن ب لێدانێ کاردکن لگەل جەستەیێ مڕۆڤی دگونجن و ئامیرێن ب پف کرنێ کاردکن لگەل هەستێن مڕۆڤی دگونجن . دەنگێن خوە ددن لگەل ئێکا ڤان هەمی ئامیرا لگەل ئێک ودو ب ئیقاعەکا دەستنیشانکری و نۆتەیێن دەستنیشانکری ، هزرێ دئازرینن و هەفسارێ داهێنانا هزری بەر ددن ، ئەڤەژی پەیڤا زانایێ فیزیکی ( ئەلبێرت ئاینشتاین ) یە ل دۆڕ مۆزیکێ شڕۆڤە دکت ، دەماگۆتی بیڕدۆزا ڕێژەیی بۆ من هات وەک ئیلهامەک و مۆزیک پاڵدەر بو بۆ وێ ئیلهامێ ، وە ئەگەر ئەز نەباما فیزیائی دابمە مۆزیکڤان . ژئالیەک دیڤە زانستێ ئیزوتیریک دیاردکت کۆ وەکهەڤیا کارکرنێ دناڤبەرا پێکهاتەیێن نەفسا مڕۆڤی ( هزرو هەست و لاشە ) بناغێ ڕەحەتی و تەناهی یادەرونی یە . ژەنینا مۆزیۆێ گڕۆتێنەکێ ددتە ڤێ وەکهەڤیێ چونکی سیستەم وڕێکخستن وهویربینیێ داخازدکت و وەدکت دەزگایێن تێگەهشتنێ ب گونجاندی کار بکن وەکە ئێک تیم ، وەئەگەر ژەنین کەری بەرێ خوە داخوەوژەنینا خوە ل دەمێ ژنینێ ، دێ بۆ دیاربت کۆ هەمی نەستەیێ وی ب جۆش وخڕۆش دبت ودکەفتە خۆ ئامادەکرنێ و کاری لگەل ئاوازا ، هزر دبتە سەرکردێ ئۆرکیسترایێ ئەرکا ڕێکتێخیت و دابەشدکت و هەست ژی ب پێل پێل دکەڤت ولگەل هزرێ دکەڤنە ئاخفتنێ و دان و ستاندنێ و ئاماژێ ب جوانیا نەغەما و جەستە ژی ئیقاعا ڕێکدئێخیت و لگەل هەمی ئەندامێت خوە و هەتا هورترین دەمار ڕەفتارێ دکت . ل داویێ ژی نەک تنێ مۆزیک هاریکاریا مڕۆڤی دکت لسەر پێشکەفتنا تێگەهشتنێ ، بەلکو هەمی پشکێن هونەرا هەمان کارتێکرن هەیە ، چونکی پشکداریێ دکەت د ڤەژاندن و پێشکەفتنا نەفسێ .
ل ڤێرێ دێ ئاماژێ ب دەرسەکا مامۆستای کین بناڤونیشانێن ڕۆلێ هونەرا د پێشڤەبرنا کەسایەتییا مرۆڤی دا ، دەما دبێژیت هونەرا کارتێکرنەکا مەزن یا هەی لسەر ناڤخۆییا مرۆڤی، ڕاستە هونەر رۆناهیێ بەرددن سەر چەندین لایەنێن ژیانێ ، بەلێ ڕۆلێ سەرەکیێ هونەرا تەکەزیێ لسەر وێ یەکێ دکت کو نویکرنا ناڤخۆیی پەیدا دکەت و هونەر ڕەفتارا ل گەل لایەنێن ژبیرکری ل ناڤخۆیا تێگەهشتنا نەفسێ دکت و لڤینێن نوی کری دگەهینتێ و جهێ مت و بێ دەنگ تێدا دکەتە جهەکێ کارا و کارتێکەر .