ل رۆژا ئێكشەمبی، 7/6/ 2026، نەهـ سال ب سەر ئێك ژ وێرەكترین و ستراتیژیترین بڕیارێن د دیرۆكا هەڤچەرخا گەلێ كورد دا دەرباز دبن، ئەو ژی بڕیارا ئەنجامدانا ریفراندۆما سەربەخۆیێ یە كو نەخشەیا سیاسی یا دەڤەرێ هەژاند.
ل رۆژا 7/6/ 2017، د كۆمبوونەكا بەرفرەهـ دا ب سەرپەرشتییا سەرۆك مەسعود بارزانی و ب پشكدارییا پترییا رەها یا لئالیێن سیاسی یێن هەرێما كوردستانێ، بڕیارەكا دیرۆكی هاتە دان. بڕیار ئەو بوو كو ل رۆژا 25/9/ 2017 گەلێ كوردستانێ ب رێكا سندۆقێن دەنگدانێ چارەنڤیسێ خۆ دیار بكەت.
وێ رۆژێ، ئالیێن سیاسی یێن وەك پارتی دیموكراتی كوردستان، ئێكەتی نیشتمانی كوردستان و پارتێن ئیسلامی و نەتەوەیی و پێكهاتەیێن جودا، ل بن سیبەرا جڤاتا بلند یا ریفراندۆمێ كۆمبوون. پەیاما سەرەكی ئەو بوو كو پشتی نەهـ دەهـ سالان ژ نەهامەتی و پبنپێكرنێن دەستووری ژ ئالیێ بەغدایێ ڤە، دەم هاتییە گەل گۆتنا خۆ یا دووماهیێ بێژیت.
سەرەڕای گڤاشتنێن بێوێنە یێن نێڤدەولەتی و گەفێن وەلاتێن جیران بۆ دائێخستنا سنۆران و ئەنجامدانا مانۆڕێن سەربازی، سەرۆك بارزانی وەك پارێزەرێ وێ پرسا نەتەوەیی د هەموو دیدارێن دپلۆماسی و جەماوەری دا دوپاتی ل سەر وێ چەندێ دكر، كو ریفراندۆم مافەكێ سروشتی و قانوونی یێ گەلێ كوردستانێ یە و چو بەدیل نینن گەرنتییا مافان بكەن. هەروەسا یێ رژد بوو ل سەر وێ چەندێ كو دڤێت گەل بڕیارێ بدەت، نەك گڤاشتنێن دەرەكی.
وێ رژدیێ وەكر كو ل 25/9/2017 كەرنەڤالەكا نەتەوەیی یا بێوێنە ل هەرێما كوردستانێ و دەڤەرێن كوردستانی یێن دەرڤەی ئیدارەیا هەرێمێ بهێتە ئەنجامدان.
ئەنجام ژی دیرۆكی بوو، پتر ژ 92% خەلكێ كوردستانێ ب «بەلێ» دەنگ ب سەربەخۆیێ دا، ب گۆتنا چاڤدێرێن نێڤدەولەتی ژی، ئێك ژ پاقژترین و دیموكراسیترین پرۆسەیێن دەنگدانێ بوو ل جیهانێ.
ئەڤرۆ پشتی نەهـ سالان، بڕیارا 7/6/2017 وەك وەرچەرخانەكا دیرۆكی دهێتە دیتن كو تێدا كوردان نیشان دا سەرەڕای گەمارۆ و سزادانا ب كۆمەل، ئیرادەیا نەتەوەیی بۆ گەهشتن ب مافێن رەوا ناچەمیت و ریفراندۆم وەك ناسنامەیەكا قانوونی و سیاسی یا هەردەم د ئەرشیفێ گەلێ كورد دا دێ مینیت.

مەسرور بارزانی، سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ، پێشوازی ل هاری تیۆهاریس، جێگرێ وەزیرێ دەرڤە یێ یۆنانێ كر.
ل دووف بەیاننامەیا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ «د دیدارێ دا، هەردوو ئالی هەڤڕا بوون ل سەر گرنگییا پتر بهێزكرنا پەیوەندیێن هەرێما كوردستانێ و كۆمارا یۆنانێ د بوارێن جودا جودا دا، ب تایبەتی ب هێزكرنا پەیوەندیێن دووقۆلی د بوارێن لێكگۆهارتنا بازرگانی، گەشتوگوزار، كەلتوور، شوونوار و ساخلەمیێ دا».
د پشكەكا دی یا دیدارێ دا، بیر و را ل سەر دووماهی گۆڕانكاری و پێشهاتێن رەوشا گشتییا ئیراقێ و دەڤەرێ هاتنە لێكگۆهارتن و دوپاتی ل سەر گرنگییا پاراستنا ئاسایش و تەناهیا دەڤەرێ هاتە كرن.

ئەحمەد كانی، ئەندامێ كۆمیتەیا ناڤین یا پارتی دیموكراتی كوردستان، دوپاتكر كو پارتی د پێكئێنانا حوكمەتا نوو یا هەرێما كوردستانێ دا، تنێ ل گەل ئێكەتییا نیشتمانییا كوردستانی دانوستاندنان دكەت و گۆت: «بەدیلێ ئێكەتیێ ل بەر دلێ پارتی تنێ ئێكەتییە، مژارا (نەوەی نوێ) پرسەكا جودایە».
ئەحمەد كانی ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو پێدڤییە بنەمایێ سەرەكی بۆ پێكئێنانا حوكمەتێ رێزگرتن بیت ل ئەنجامێن هەلبژارتنان و بەركەفتنا سیاسی، دیسان رەخنە ل وان ئالییان گرت یێن كو پشتی هەلبژارتنان دژایەتییا درووشمێن خۆ یێن بەرێ دكەن.
ل دۆر ئەگەرێ شكستنا دانوستاندنان، ئەحمەد كانی ب ئاشكەرا دیاركر كو هەكە هەموو رێك هاتنە گرتن ورەوش گەهشتە بنبەستێ، دووبارەكرنا هەلبژارتنان دێ بیتە ئێك ژ بژاردەیان.
ناڤبری گۆت: «ئەم د پشتڕاستین هەكە هەلبژارتن بهێنە دووبارەكرن، پارتی دێ كورسیێن پتر بدەستڤە ئینیت و ئالیێن دی وەكو (نەوەی نوێ) نەشێن هەمان هەژمارا كورسییان بدەستڤە بیننەڤە».
ل دووماهیێ، ئەندامێ كۆمیتەیا ناڤین یا پارتی رۆلێ سەرۆك مەسعود بارزانی ل دۆر پرسێن نیشتمانی و چارەنڤیسساز ب رۆلەكێ نیشتمانی و نەتەویی ناڤبر، كو تێدا سەرۆك بارزانی هەردەم ب هزرەكا نیشتمانی سەرەدەری ل گەل پرسێن گشتی كرییە، نەك تنێ وەكو سەرۆكێ پارتی.

پەیامەكا گرنگ ژ ئالیێ سیاسەتمەدارەكێ ئیراقی ڤە ئاراستەی سەرۆك وەزیرێن ئیراقی هاتە كرن، تێدا دوپاتی ل سەر گرنگییا بەردەوامبوونا هەوێن دژی گەندەلیێ و هەڤكارییا د ناڤبەرا بەغدا و هەولێرێ دا كر، هەروەسا هایداری ژ پیلانێن گەندەلكاران و مافیایێن مادەیێن هوشبەر دا.
میسال ئالووسی، سیاسەتمەدارێ ئیراقی، د هەژمارا خۆ یا فەرمی دا ل سەر تۆرا كۆمەلایەتییا (ئێكس) پەیامەك ئاراستەی عەلی زەیدی، سەرۆك وەزیرێن ئیراقی كر و هەلوەستێ خۆ ل سەر رەوشا سیاسی و هەوێن دژی گەندەلیێ دیار كر.
ئالووسی د دەستپێكا پەیامێ دا دوپات كر، كو چو داخواز و بەرژەوەندیێن تایبەت ل گەل حوكمەتێ نینن و ژیانا ل گوندێ خۆ ل نك وی پەسەندترە ژ زڤرینێ بۆ ناڤا مەیدانا سیاسی، لێ ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو سەركەفتنا ئەلزەیدی بۆ وی یا گرنگە ژ پێخەمەت پاراستنا گەلێ ئیراقی.
هەروەسا ئالووسی د پەیاما خۆ دا بۆ ئەلزەیدی دبێژیت: «هەموو كەس ب گرنگی ڤە چاڤێ خۆ ل رەوشێ دگرن، هندەك كەس حەز ژ تە دكەن و هیڤییا سەركەفتنێ بۆ تە دخوازن، لێ هندەكێن دی چو جاران هیڤییا وێ چەندێ ناكەن كو تو سەركەفتی بی».
ڤی سیاسەتمەداری پێنگاڤێن دژی گەندەلیێ ل پارێزگەها سەلاحەدینێ و كەرتێ پەترۆلێ بلند هەلسەنگاندن و ب «گورزەكێ زیرەكانە» ناڤبرن، و هۆشداری دا ژ پاشڤەچوونێ د ڤان هەوان دا بەرامبەر گەندەلكاران.
هەروەسا ئالووسی، دەستپێشخەری و تێكگەهشتنێن د ناڤبەرا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و حوكمەتا ئیراقی بۆ كاری هەڤپشك ب بلند هەلسەنگاند و راگەهاند: ڤێ پێشكەفتنێ د پەیوەندییان دا، مافیایێن مادەیێن هوشبەر (كاپتاگۆن) و گەندەلكار تووشی ترسەكا مەزن كرینە.
د درێژاهییا پەیاما خۆ دا بۆ سەۆك وەزیرێن ئیراقێ، ئالووسی هۆشداری ژ «ژەهرا ستەمێ» یا نەحەزان دا و گۆت: «گەلەك هشیار بە، ستەمكار دێ بزاڤێ كەن تە و حوكمەتا تە بێخنە د تەلهێ دا».
وی سیاسەتمەداری د پەیاما خۆ دا بۆ عەلی ئەلزەیدی ئەڤ چەندە ژی دیار كر: «ئەوێن شەرما ژ دەلالیكرن و فرۆتنا خەباتا پێشمەرگەی نەكەن، دێ تە، سەروەرییا ئیراقی و حوكمەتا تە ژی ب ئەرزانترین بهای فرۆشن».
ئالووسی د دوماهیكا پەیاما خۆ دا دوپاتی ل سەر وێ چەندێ كر كو، سەركەفتنا عەلی ئەلزەیدی ل سەر ئاستەنگان، بتنێ بژاردەیا بەردەستە بۆ رێگریكرنێ ژ ژناڤچوونا وەلاتی.

ئەندامەكێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ژ فراكسیۆنا پارتی دیاركر، بڕیار هاتییە دان ب شێوازەكێ قۆناغ ب قۆناغ پرۆسەیا هنارتنا پەترۆلا هەرێما كوردستانێ ژ هەموو وان زەڤیێن پەترۆلی ژی بهێتە دەستپێكرن، یێن كو بەری نوكە ژبەر مەترسیێن ئەمنی كار تێدا هاتبوو راگرتن.
سیپان شێروانی، ئەندامێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ژ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان، بۆ رۆژنامەیا (ئەڤرۆ) گۆت: «دەمەكە هنارتنا پەترۆلا كوردستانێ ژ وان زەڤیێن پەترۆلی كو مەترسییا ئەمنی ل سەر نینە دەستپێكرییە، بەلێ رێژەیا وێ كێمە و تنێ د ناڤبەرا 16 بۆ 20 هزار بەرمیلێن پەترۆلێ یێن ڕۆژانە دایە، كو پشكەك ژ وێ بۆ پێدڤییێن ناڤخۆییە و پشكەك ژی دهێتە هنارتن».
شێروانی ئاشكراكر: «د چەند ڕۆژێن بۆری دا كۆمبوونەكا گرنگ د ناڤبەرا عەلی ئەلزەیدی، سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ، شاندێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و نوونەرێ كۆمپانیێن بەرهەمئینەرێن پەترۆلێ هاتییە ئەنجامدان. د ڤێ كۆمبوونێ دا رێككەفتنا دوماهییێ بۆ دەستپێكرنا پرۆسەیێ ژ هەموو زەڤیێن پەترۆلی یێن هەرێما كوردستانێ هاتییە كرن».
ل دۆر وان كۆمپانیێن كو كارێن خۆ راگرتبوون، ناڤهاتی گۆت: «پترییا وان كۆمپانیێن كارێن خۆ راگرتبوون، زەڤیێن پەترۆلی یێن وان د نێزیكی سنوورێ دەسهەلاتا حوكمەتا فیدرال بوون. ل دەستپێكا هێرشێن ئەمریكا و ئیسرائیلێ ل سەر ئێرانێ، ژ ترسا هێرشێن درۆنی یێن گرۆپێن چەكدارێن ئیراقێ، كارمەندێن خۆ بجه هێلابوون. نوكە كۆمپانیۆا داخوازا گەرەنتیۆا ئەمنی دكەن و بەرهەڤیێن خۆ دەستپێكرینەڤە. پێشبینی دهێتە كرن كو ڤەگەڕیانا وان یا تەمام و بلندكرنا ئاستێ هەنارتنێ بۆ رەوشا بەری نوكە، نێزیكی سێ مەهان دەم پێدڤی بیت».