وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (٢٤)

ل وێ پشکا ژ ڕۆژانێن سالا نوو، هەکو تیڕۆژکێن ڕۆژێ ل بورجا دەلۆ ڕاستڤە دبن، شەڤ ل نیڤرۆیان نامینن(١). و دەمێ قەریسۆک میناکێ جێمکێ خوە یێ سپی ل سەر عەردی دنەخشینیت، لێ هێشتا شینوارێن فرچێ وێ پیچەکێ پێڤە دمینیت، ئەو جۆتیارێ هەوجەی گیای، ژ خەو ڕادبیت و ل دەردۆرا خوە دنێڕیت، دبینیت کو هەمی زەڤی ب ڕەنگێ سپی دداپۆشینە، ئەڤجا ب هەردو ڕانێن خوە داددەت و ڤەدگەڕیتەڤە مال. وەک وی بەلەنگازێ نەزانیت کا دێ چ کەت، حەویا وی ل چ دران ناهێت و هەر ب خەمگینی دهێت و دچیت، پاشی دەردکەڤیتەڤە و هەکو دبینیت سالۆخەتێن عەردی د بابڕکەکێدا یێن هاتینە گوهارتن، هیڤی بۆ دزڤڕیتەڤە، گۆپالێ خوە هەلدگریت و کەریێن پەزێ خوە دهاژۆت داکو بچەرینیت.
ئها وەسا هەکو من ژی سەیدایێ خوە ب وی سیمایێ تووڕە و تێکچووییڤە دیتی، وە ل من کر کو بێئۆمێد ببم، لێ هەر زوو وی دەرمانێ دەردی دیتەڤە، چونکو هەکو ئەم گەهشتینە سەر وێ پرا هەڕفتی، ڕێنیشاندەرێ من ب وی دێمێ نازکێ من بەری نهۆ ل بنارا چیای دیتی، ب ڕێڤە دچوو. پشتی وی پلانەک د دلێ خوەدا دانای و هەمی کۆمکێن هەڕفتەی پشکنین، وی هەردو دەستێن خوە ڤەکرن و ئەز گرتم.
وەکو وی یێ د بەر کارکرنێ ڕا هەلسەنگاندنێ ژی دکەت، بەری هەر تشتەکی چارەیان دبینیت، ئها وەسا هەکو وی ئەز بلند دکرمە سەر کەڤرەکی، ل کەڤرەکێ دی دنێڕی و دگۆت: «نهۆ خوە ب ڤی کەڤریڤە بگرە، لێ ل دەستپێکێ سەحکەیێ کا دێ شێت خوە ل بەر سەنگا تە گریت».
ئەڤە نە ڕێکا وان بوو یێن عەبایێن سەنگگران ل بەر، چونکو ئەوێن سڤک و ئەزێ پالدایی بۆ سەلال، گەلەک ب زەحمەت شیاین ژ کەڤرەکی هلباسکی ئێکێ دی ببین. ئەگەر هلباسکبوونا وێ بەتەنا ل ڤی پەڕاڤێ من چ ژێ نەدزانی ژ پەڕاڤێ دی کورتتر نەبا، بێگومان دا کەڤم و ب سەرنەدکەفتم. لێ ژبەرکو دەڤەرا مالیبۆلگی ب هەمیڤە بەرەف دەرێ بیرا ل خوارێ لێژ دبیت، و ڕەوشا هەر گەلیەکی، یا وەسایە کو ژ ئالەکیڤە بلندە و ژ ئالێ دیڤە کند دبیت؛ لێ د سەر هندێ ڕا ئەم گەهشتینە هنداڤ لێڤا دوماهیێ کو داوی کەڤر ژێ دەردکەڤیت. دەمێ گەهشتیمە سەلال، ژ ڕەنجا هەناسەدانا پشێن خوە یێ کاسۆ بووم، لەوا نەدشیام یەک پێنگاڤا دی بەرەف سەلالڤە بهاڤێژم، بەلکو ل جهێ خوەیێ دەستپێکا گەهشتنێ ڕوونشتم.
سەیدایێ من گۆت: «فەرە تو خوە ژ ڤێ وەستیانێ ڕزگار بکەی، کەسەک ب ڕوونشتنا ل سەر پەڕان و بن لحێفکان ناگەهیتە شەهنازیێ؛ هەر کەسەکێ ژیانا خوە ب بێ شەهنازی بمەزێخیت، شینوارێن وی ل سەر عەردی، دێ وەک دویکێلا ل بەر بای یان وەک کەفا دەریایێ بیت. ئەڤجا ڕابە! ڤێ وەستیانێ ب هێزا جانی پاشڤە ببە، نێ ئەگەر ئەڤ هێزە نەکەڤیتە بن لەشێ خوەیێ قورس! د هەمی شەڕاندا ب سەردکەڤیت. پێدڤییە ئەم ل بەتەنەکا درێژتر ب سەرکەڤین، ئەو نەبەسە کو تو ژ وان دوورکەفتی، ئەگەر تو د من بگەهی، نهۆ ڕابە وێ بکە ئەوا مفایێ تە تێدا».
هینگی ئەز ڕابوومەڤە، من بایەک هەلکێشا و هەستپێکرنا من ژی باشتر لێ هات. من گۆتێ: «بدە ڕێ، ئەز ب لەش و جانڤە مشتی هێز و وێرەکیمە». ئەڤجا مە ڕێکەکا ب چەپوچویر و بەرتەنگ ژ سەر پرێ بڕی کو ژ ڕێکا ئێکێ لێژتر و سەختتر بوو. ئەز ب ڕێڤە دئاخفتم، داکو نیشانێن وەستیانێ ل من دیار نەکەن، دەنگەکێ غول کو ب کێر پەیڤچێکرنێ نەدهات، ژ خەندەکا دی ب بەر گوهێن مە کەفت. هەرچەندە ئەز گەهشتبوومە سەر وێ پرا ل هنداڤی خەندەکێ، لێ من نەزانی کا وی چ گۆت، تنێ من زانی کو ئەوێ ئاخفتن كری، ب هەلچوونەکا تووڕەبوونێ یێ داگرتیی بوو. ئەز بەرەف سەمتا خوارێڤە چووم، لێ ژبەر تاریێ، هەردو چاڤێن تیژبین نەشیان بنی ببینن. لەوا من گۆت:
– سەیدایێ من، هەولدە بگەهییە پەڕاڤێ دییێ بازنەیی، و کا دا ژ ڤی دیواری (پرێ) داکەڤینە خوارێ، چونکو ل ڤێرە ئەوا دبهیسم تێناگەهم و هەکو سەح دکەمە بنی، چ نابینم.
– ژ بلی کریاران چ بەرسڤان نادەمە تە، چونکو داخوازییا ڕەوا، فەرە ب بێدەنگی بهێتە ئەنجامدان.
ئەم ژ وی سەرێ پرێ داکەفتینە خوار، ئەوێ ب پەڕاڤێ هەشتێڤە دهێتە گرێدان، ل وێرێ گەلی ب باشی خویا بوو؛ دناڤ وی گەلیدا، من کۆمەکا جۆرێن سەیر و ب ترسێن ماران دیتن، هەتا نهۆ ژی خوینا من ژ بیرئینانا وان دڕەڤیت. دێ بلا پاشی (لیبیا) شەهنازیێ ب خیزێ خوە ببەت: چونکو ئەو خودانا مارێ ڕەشێ دویکێلکەر و مارێ خالخالێ خوەهاڤێژ (ڕەنگاوڕەنگ) و مارێ کونکەر و مارێ خەتخەت و ئەژدەرانە(٢)، لێ ئەو خشۆکێن ل ڤێرە، ب ڤێ زۆری و کوژەکیێڤە، چ جاران ل لیبیا و هەمی ئەسیۆبیا و وان وەلاتێن بەر لێڤا دەریا سۆر ژی نەبوون.
و دناڤ ڤێ کۆما مۆن و زڤردا، خەلکەکێ ڕویس و چاڤترسیایی ب ڕێڤە دچوون، چ هیڤی یێن تەلیسمەکێ(٣) یان دەربازبوونەکێ نەبوون. دەستێن وان ژ پشتڤە ب ماران دگرێدایی بوون، سەر و کوری یێن ماران ژی ل سەر کماخێن وان مینا گرێیان خویا دکرن.
ئها وێ هە ئێکە ل نێزیکی پەڕاڤێ مە، خشۆکەکی هێڕشکرێ و ب حەفکا وی ڤەدا. ئەو ب لەزاتییەکێ هاتە سۆتن، چ جاران پیتا «أ» یان «ر» ب وێ لەزاتیێ نەهاتینە نڤیسین. هەکو ئەو دکەفت، ب هەمیڤە دبوو خۆلی؛ پشتی هۆسا و ب ڤێ لەزاتیێ ل سەر عەردی بوهژی، خۆلیا وی ب خوە خڕڤەبووڤە و خوە لێکدا، میناکێ وییێ ئێکێ ڤەگەڕاندەڤە؛ نێ ئەڤەیە ئەوا پەندەوەرێن مەزن داکۆکیێ ل سەر دکەن، کو هەکو سیمەرخ ژ پێنجسەد سالیێ نێزیک دبیت، دمریت و جاردی دبیتەڤە؛ ئەو د هەمی ژیانا خوەدا گیا و دانی ناخۆت، لێ ل سەر عەترا بخویرێ و بهاراتێن ئامۆمۆی ب تنێ و دارێ بێهن خۆش دژیت و ناردین دوماهی پاروویێ وییە(٤).
وەکو وییێ دکەڤیت و نزانیت کا چەوا کەفت، چ ب هێزا شەیتانەکی بیت یان ب گرێدانا گرژبوونەکا دی یا مرۆڤی بیت، دەمێ ڕادبیتەڤە ب هووری ل دورماندۆری خوە دنێڕیت، لێ ژبەر ئێشانا زێدە؛ دیتنا وی غول دبیت، ئەڤجا ل دوور دنێڕیت و ئاخینکان ڕادهێلیت. ئها هەکو ئەو ئەشکەنجەداییە ڕابوویەڤە یێ وەسا بوو. ئەی هێزا خودایی! تو چەند یا دلرەقی کو ب ڤان جۆرە زەرگەهان تۆلا خوە ڤەدکەی و ب ڤی شێوەی دادپەوەریێ دڕەخسینی.
پاشی سەیدایێ من ژێ پرسیارکر کا ئەو کییە؛ وی گۆت: «نەگەلەک ژ مێژەیە ئەز ژ تسکانیا کەفتیمە دناڤ ڤێ چالا دژواردا. لێ چونکو من ساخلەتێن هێسترێ هەبوون، لەوا من ژیانا بارگیران پێخۆشتر بوو ژ یا مرۆڤان، ئەز ڤانی فۆچی یێ دڕندەمە، پستۆیا کۆڵکەکێ گونجایی بوو ژبۆ من»(٥). ئینا من گۆتە ڕێنیشاندەرێ خوە: «بێژێ بلا نەڕەڤیت و ژێ پرسیار بکە کا چ گونەهێ ئەو هاڤێتییە د ڤێ چالا بنیدا، چونکو من ئەو وەکو زەلامێ خوین و تووڕەبوونێ دیتبوو»(٦).
وی گونەهکاری وەسا نیشا نەدا کو د ئەوا بهیستی نەگەهشت، لێ ب هزر و دێمێ خوەڤە ل من زڤڕی و شەرمینییەکا خەمگین ل سەر دێمێ وی هاتە نەخشاندن؛ پاشی گۆت: «دیتنا تە یا ژ نشکاڤە و ب ڤێ بەلەنگازییا من تێدا دبینی، گەلەک ژاندارترە ژ ئەوا من هەستپێکری هەکو ئەز ژ ژیانا دی کێشایمە دەر(٧). ئەز نەشێم داخوازییا تە ڕەت بکەم: بۆ ماوەیەکێ درێژ ئەز دانا بوومە بنی، نێ ئەز دزیکەرێ گەنجینەیا جوانا دێرێ بووم(٨). و ئێکێ دی ل شوینا من هاتبوو گونەهبارکرن و ب زۆرداری هاتبوو زیندانکرن، لێ داکو چ جاران ڤان میناکان نەبینی و مادەم تو هەر دێ ژ ڤان جهێن تاری دەرکەڤی، گوهێن خوە ڤەکە و گوهدە پێشبینییا من: ل دەستپێکێ پستۆیا دێ ژ ڕەشان ڤالا بیت و پاشی خەلکێ فیۆرنتزا (فلورەنسا) دێ خوە و یاسایێن خوە نووکەتەڤە(٩). مارس دێ ژ گەلیێ ماگرا هێت(١٠)، ب برووسییەکا د عەورەکێ پەرۆش پێچایی و ب هوڕەبایەکێ حینج و توند، دێ شەڕەکی ل سەر عەردێ پیچینۆ هەلئێخیت(١١)، ژ نشکەکێڤە مژ دێ شەق بیت و چ کەسێن سپی بێ برین نامینن(١٢). من ئەڤە بۆ تە گۆت، دا دلئێشان ژ تەڤە نەبیت».

دەهمەن:
(١) هەکو ڕۆژ ل بورجا دەلۆ، تیڕۆکێن وێ دەردکەڤن (ل گورەی هزرا دانتی)، ئانکو ژ ٢١ی کانوونا مەزن هەتا ٢١ی شباتێ، ل وی چاخی ماوەیێ شەڤ و ڕۆژان هندی ئێک لێ دهێت.
(٢) ناڤێ جۆرێن ماران ل گورەی دەڤەران دهێنە گوهۆڕین، لێ ئەڤێن مە گۆتین دبیت ب دروستی هەمان ئەو مار نەبن یێن ئاماژە پێ هاتییە دان، لەوا دێ ناڤێ ئینگلیزی و عەرەبی ل بەر دانێم دگەل ساخلەتێن هەر ئێکی داکو رۆهنتر لێ بهێت: مارێ ڕەش (دخانە- Chelydrus)؛ ئەوە یێ هەکو دچیت تۆزەکا وەکو دویکێلێ ژێ بلند دبیت. مارێ خالخالێ خوەهاڤێژ (قفازە- Jaculi)؛ ئانکو ئەوێ ژ سەر داران خوە دهاڤێژتە نێچیرا خوە. مارێ کونکەر (حفارە- Pareas)؛ ئەو مارێ عەردی ب کوریا خوە دکۆلیت. مارێ خەتخەت (الرقگا‌و- Cenchris)؛ ئەوێ پیستێ وی خەتخەت. ئەژدەر (أفعوان- Amphisbaena)؛ مارەکێ مەزنە بۆ هەردو سەمتێن پێش و پاشڤە دچیت.
(٣) تەلیسم رووەک یان بەرەکێ جادۆییە، مرۆڤ ژ ژەهرێ دپاراست و جادۆبازان بکاردئینا.
(٤) ناردین: ڕووەکەکە نۆژدەهارییا برینان ژێ دەردئێخن.
(٥) ڤانی فۆچی: دزەکێ ناڤدار بوو ل پستۆیا، ئەو ژ پارتا گویلفی یێن ڕەش بوو. وی دێر ژی د دزین لەوا دگۆتنێ ڤانی فۆچیێ دڕندە.
(٦) ئاماژەیە بۆ پشکدارییا ڤانی فۆچی د هەڤڕکییا دناڤبەرا گویلفی یێن ڕەش و سپیدا (ل داوییا سەدێ سێزدێ).
(٧) ئەڤ دلئێشانا زێدەڕۆ ژبەر هندێیە کو دانتی ئەو دناڤ دزاندا دیت، نە دگەل ئەوێن توندوتیژی کرین یان ئەوێن زوو تووڕە دبن.
(٨) مەرەم پێ کاتدرائییا پستۆیا یە کو گەنجینەیەکا مشتی تشتێن گرانبها و زێر و زیڤ تێڤە هەبوو.
(٩) ل گولانا سالا ١٣٠١ێ، گویلفی یێن سپی هاریکارییا هەڤالێن خوە یێن پستۆیا کر و گویلفی یێن ڕەش دەرێخستن. لێ ب پشتەڤانییا پاپا بونیفاچۆیێ هەشتێ، ل چریا دووێ یا سالا ١٣٠١ێ، شارل دی ڤالوا گەهشتە فلورەنسا و هەمی گویلفی یێن سپی ژێ دەرئێخستن و باژێر ڕادەستی گویلفی یێن ڕەش کر.
(١٠) مارس: خوداڤەندێ جەنگێیە ل دەف ڕۆمانان (دامەزرێنەرێ ڕۆما)، ئەو ب پارێزەرێ فلورەنسا دهاتە هژمارتن.
– گەلیێ ماگرا: گەلییەکە دکەڤیتە باکۆرێ ڕۆژئاڤایا تسکانیا.
(١١) پیچینۆ: دەڤەرەکە دکەفتە دناڤبەرا مونتکاتینی و گەلیێ سیرادا، ل سالا ١٣٠٢ێ، شەڕەکێ مەزن دناڤبەرا گویلفی یێن ڕەش و سپیدا هاتبوو کرن، ڕەش ب سەرکەفتبوون.
(١٢) ئانکو هەر ئەندامەکێ ژ پارتا گویلفی یێن سپی.