وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (١٢)

ئەو جهێ ئەم هاتینێ داکو ژ پەڕاڤی داکەڤینە خوارێ، مینا چیایێ ئەلپ یێ ڕک و ب بەتەن بوو، ئو ئەوێ ل وێرێ ژی، وە لێ کربوو کو هەر کەسەکێ وی ببینیت ژێ پاشگەز ببیت(١). مینا وی خربەیێ کەڤران بوو هەکو ژ لایێ ترینتۆڤە ب ڕەخ ئەدیج دکەڤیت(٢)، چ ژ ئەگەرێ ڤۆلکانێ یان ئەردهەژێ بیت. دەمێ خربە ژ کومتێ چیای گڕێل دبیتە دەشتێ، کەڤران دپرتکینیت داکو هندەک ڕێکێ ژبۆ ئەوێن ل سەرێ چیای ڤەکەت. هاتنەخوارا مە ژی، د وێ بەتەنا مشت کەندوکووردا یا وەسا بوو؛ ئو فهێتییا کریت، ئەوێ د زکێ چێلا سەختەدا هەلگرتی، ل سەر لێڤا کەڤرێ پرتکی یێ ڕازایی بوو(٣). هەکو ئەم دیتین لەق ل خوە ددان وەک وی کەسێ تووڕەبوونەک د ناخیدا و وی دقەهرینیت. ڕێنیشاندەرێ من یێ پەندیار لێ کرە هاوار: “دبیت تو هزرکەی ئەڤە دۆکێ ئەتینایە ل ڤێرە، ئەوێ ل سەر دنیایێ مرن نیشا تەدای. ئەی هۆڤ ببۆرە، ئەڤە ب پیلانێن خویشکا تە نەهاتییە، لێ یێ هاتی داکو سزایێ وە ببینیت و دێ بۆریت(٤)”.
وەک وی گایێ زەرگەهەکا کوژەک ڤێ دکەڤیت و قەیدا خوە دقەتینیت، نەشێت ب ڕێڤە بچیت، لێ باز ددەتە ڤێرە و وێراهە و خوە د جهێ خوەدا دهەلاڤێت. من دیت مینوتاورۆسی ژی وە دکر، ڤیرجیلۆیێ هشیار گازی من کر و گۆت: “لەزێ بکە و خوە بگەهینە دەربەندی، باشترە تو ڤێ هەیەجانا تووڕەبوونا وی بۆ خوە بکەیە دەرفەت و خوە داهێلییە خوار”. ب ڤێ چەندێ، مە دادا سەر خربەیێ وان کەڤران، کو ب مشەیی ل بن پی یێن من دلڤلڤین، چونکو نەڕاهاتبوون کو بارەکێ نوو یێ گیاندار د سەر ڕا بچیت.
ئەز یێ پۆنژی بووم، وی گۆتە من: “دبیت تو یێ هزرا ڤی خربەی دکەی ئەوێ د بن زێرەڤانییا وێ تووڕەبوونا دڕندەڤە، کو نهۆ ئازریانا وی یا داهاتی. لێ من دڤێت تو بزانی کو هەکو جارا دی ئەز هاتیمە ڤێ پشکا بنێ دۆژەهێ، ئەڤ کەڤرە هێژ نەکەفتبوو؛ لێ ئەگەر تو بیرا خوە باش لێ بینی، بێگۆمانە کو بەری مەسیح بهێتە خەلەکا بلندتر و نێچیرا مەزن ژ دیس و لوچیفیرۆی بستینیت، ئەڤ گەلییێ کوور و قەرفاندی ژ هەمی لایانڤە هەژیا بوو، هەتاکو من هزرکری کو جیهان یا هەست ب ئەڤینییێ دکەت(٥): هندەک وە هزر دکەن کو دنیا بەر ب شەمەتەیی و شەلەژانیێڤە وەردگەڕیێت؛ ئها د وێ کێلیکێدا ئەو کەڤرێ کەڤن ب ڤی شێوەی کەفت و نە ل ڤی جهی بوو. لێ چاڤێن خوە ل سەر گەلی جهگیر بکە، ئەڤە ڕووبارێ خوینێیە، یێ نێزیک دبیت، هەر کەسەکێ توندوتیژیێ دگەل خەلکی بکەت، دێ د ڤی ڕووباریدا کەلیت. ئاخ ژبۆ چاڤپێچییا کۆرە و تووڕەبوونا شێت، ئەوا هۆسا مە د ژیانا کورتدا دهەژینیت، پاشی ب ڤی شێوەیێ تەحل مە دهاڤێتە دناڤ ژیانا ئەبەدیدا…!
من چالەکا فرەها وەکو کڤانەکی لار دیت، مینا وێ بوو یا هەمی دەشتێ هەمبێز دکەت، ل گورەی ئەوا بەری نهۆ ڤیرجیلۆی بۆ من گۆتی. دناڤبەرا وێ و دانگا پەڕاڤێ بلند دا پێلەکا قەنتەرۆسێن ب تیروکڤان هاتن(٦)، مینا ئەوێن د دنیایێدا دچنە ڕاڤ و نێچیرێ. دەمێ وان دیتی ئەم یێ دهێینە خوار، هەمی ڕاوەستیان. سێ یێن ب تیروکڤانێن پێشوەخت هەلبژارتی، ژ کۆما وان ڤەبوون(٧)؛ ئێکی ژ وان ژ دوورڤە گازیکر: “ئەی ئەوێن وە دادایە سەر پەڕاڤی! هوون دهێنە بەر کیژان ئەشکەنجێ؟ یەک پێنگاڤا دی پێش نەکەڤن، هەما ل جهێ خوە بەرسڤێ بدەن، ئەگەر نە، دێ تیرێ کەمە بەر کڤانی”.
سەیدایێ من گۆت: “دێ بەرسڤێ ئاراستەی ئەوێ توندوتۆلێ ل وێرا هەنێ کەین، نێ حەزا تە یا لەزگین هۆسا هەردەم زیانێ دگەهینتە تە”. پاشی دەستێ خوە دانا سەر ملێ من و گۆت: “ئەڤێ هەنێ نیسۆسە، ئەوێ ژ پێخەمەت دیانیرا یا جوان مری و خوە کرییە ئامرازێ تۆلڤەکرنا خوە. ئەوێ ل ناڤەڕاستێ سەرچەمیایی و ل سینگێ خوە دنێڕیت، کیرۆنێ مەزنە، ئەوە یێ ئەچیلیس پەروەردەکری. ئو ئەوێ هۆسا داگرتی ژ تووڕەبوونێ، فولۆسە.
ئەو هزار هزارە ل دۆر گۆما خوینێ دزڤڕن، هەر جانەکێ سەرێ خوە ژ خوینێ دەربێخیت تیرباران دکەن، نێ هەر ئێک ل گورەی مەترسییا وێ گونەها ب تووڕەبوونێ ئەنجامدایی دناڤ وی ڕووبارێ خوینێدایە.
ئەم ژ وان هۆڤێن ئازریایی نێزیکبووین؛ کیرۆنی تیرەک ڕاکر و ڕیهێن خوە ب بنێ وێ ڤەدانە بەر شەویلاگێن خوە، داکو بشێت باخڤیت. ئو دەمێ دەڤێ وییێ فرەھ خویا بووی، گۆتە هەڤالێن خوە: “ئەرێ وە تێئینادەر کو هەر تشتەکێ ئەوێ پاشییێ دەستکەتێ، دلڤیتن؟ ئو پی یێن مرییان نەڕاهاتینە ڤێ چەندێ بکەن؟”. ڕێنیشاندەرێ من یێ جوامێر، ئەوێ بەژنا وی دگەهشتە ئاستێ سینگێ وی، ل وی جهێ هەردو سروشت ڤێک دکەڤن(٨)، بەرسڤا وی دا و گۆت:
– ب ڕاستی ئەو یێ ساخە و هۆسا ب تنێیە، فەرە ئەز گەلییێ تاری نیشا بدەم: نە ژبۆ خۆشییێ هاتییە، لێ فەراتییەکێ ئەو یێ ئینایە ڤێرە. ئەوا ئەڤ ئەرکێ نوو ڕاسپاردییە من، ل ئاسمانییە و سروودا خوە یا ڕاوەستاندی(٩): ئەو نە دزە و ئەز ژی نە جانەکێ دزیکەرم. لێ تو ب ناڤێ وی مەقامێ بلند کەی ئەوێ ئەز ژبەر وی پێنگاڤێن خوە د ڤێ ڕێکا چۆلدا دهاڤێژم، دویڤکەفتییەکێ خوە یێ نێزیکی مە بدە دگەل مە، دا ڕێکا دەربازبوونێ نیشا مە بدەت و ڤی مرۆڤێ ساخ ل سەر پشتا خوە بهەلگریت، نێ ئەو نە گیانە کو دبای ڕا بچیت.
کیرۆن ل ئالێ خوەیێ ڕاستێ نێڕی و گۆتە نیسۆسی: “ڤەگەڕە و بۆ وان ببە ڕێنیشاندەرەکێ باش، ئەگەر کۆمەکا دی یا قەنتەرۆسان ڕێکا وە گرت، ژێ ڤەڕەڤینە”.
ئەم دگەل وی ڕێنیشاندەرێ ئەمین، ل سەر پەڕاڤێ کەلینا ڕووبارێ سۆر بەرەف پێشڤە چووین و قێژی یێن دژوار ژ ئەوێن تێدا دکەلین بلند دبوون. من هندەکێن هەتا مژویلانکان دبن خوینێڤە دیتن، قەنتەرۆسێ مەزن گۆت: “ئەڤە ئەو ستەمکارن یێن خوینڕێژتین و ژێ ستاندن و تالانکرن کرین. ژبەر وان تاوانێن، وان ب بێ دلۆڤانی ئەنجامداین، ل ڤێرە دکەنە گری. ئەسکەندەر ل ڤێرەیە(١٠)، دیونیسیۆسێ دڕندە ئەوێ سیسیلی (صقلیە) کرییە دناڤ سالێن درێژێن عەزابەکا ژانداردا، ل ڤێرەیە(١١). ئو ئەو ئەنیا هە یا ب پرچا ڕەش داپۆشی ئەزولینۆیە(١٢)، ئەوێ دی یێ پرچ زەر و سیس ئوبیتزۆ دا ئیستییە(١٣)، کو کوڕێ گونەهکار ئەو ل سەر دنیایێ کوشتبوو”. د وێ ناڤبەینێدا، من بەرێ خوە ددا شاعری و وی گۆتە من: “بلا ژ نهۆ پێڤە، ئەو ڕێنیشاندەرێ تە یێ ئێکێ بیت و ئەز یێ دووێ”.
پشتی ڤێ ب بێهنەکا کورت، قەنتەرۆس ل دەڤ خەلکەکی ڕاوەستییا، هەتا حەفکێ دناڤ جۆکەکا وێ خوینا کەلاندیدا بوون، ڕەشەیەکێ ل ڕەخەکی ڤەدەر نیشا مەدا و دگۆت: “ئەڤی ڕەشەی دلەک د دێرێڤە کونکر، هەتا نهۆ ژی ل سەر ڕووبارێ تایمز یێ ب ڕوومەت و پیرۆزکرییە(١٤)”. پاشی من خەلکەک دیت سەر و هەمی سینگێ وان ژ دەرڤە بوو، من گەلەک ژێ نیاسین. ئو هۆسا ئەو خوینە پیچ پیچە کێم دبوو هەتاکو گەهشتییە وی ڕادەیی کو تنێ پی یێن وان ڤەدگرتن، ل وی جهی ئەم ژ گۆما خوینێ دەرباز بووین. ئەڤجا قەنتەرۆسی گۆت: “هەروەکو تو دبینی، خوینا کەلاندییا ڤی لایی ب بەردەوامی ل کێمێ ددەت، من دڤێت تو بزانی کو ل لایێ بەرانبەری ڤی بازنەی، پیچ پیچە بنێ وێ کوورتر لێ دهێت هەتاکو دگەهتە جهەکێ کو فەرە ستەمکاری لێ بکەتە گری. ل وێرێ، ئەتیلایێ کینبەرێ عەردی، پیرهۆس و سیکستۆس(١٥)، ب دادپەروەرییا خودایی دهێنە ئەشکەنجەدان. ئو ژ پرچکێن کەلینێ، ڕۆندکێن هەتاهەتایی ژ چاڤێن ڕینێر دا کورنیتۆی و رینێر پاتزۆی دهێنە ڕژاندن(١٦)، ئەو هەردویێن جەنگەکا تەحل ل سەر ڕێکێن نەنیاس ئازراندین”.
پاشی ل دۆر خوە زڤڕی و دەست ب دەربازبوونا گۆمێ کر.

دەهمەن:
(١) مەرەم پێ مینوتاورۆسێ شەیتانە، زێرەڤانێ خەلەکا حەفتێ.
(٢) ترینتۆ: باژێڕەکێ کەڤنێ ئیتالییە ل ناڤ چیایێ ئەلپ. دبیت مەرەم پێ بەتەنا سالڤینی دی مارکۆ بیت کو دگەهتە سەر رەخێ چەپێ ل بەر لێڤا ئەدیچ ل باکورێ ئیتالیا.
(٣) فهێتییا کریت: مینوتاورۆسە! د ئەفسانەیێن کەڤندا هاتییە کو پاسیفی یا هەڤژینا مینۆسێ شاهێ گزیرتەیا کریت ل گایەکی عاشق ببوو، هەکو پاسیفی یێ دڤیا عاشقێ خوە ببینیت، خوە دناڤ چێلەکا داریدا ڤەدشارتن و ئەڤینی دگەل دکر. بۆنەوەرەک ژێ دبیت، نیڤەک مرۆڤە و نیڤەک گایە دگۆتنێ (مینوتاورۆس). دەمێ مینۆس سەرکەفتنێ ل سەر ئەتینییان دئینیت وان نەچار دکەت کو هەر سال حەفت کوڕ و حەفت کچان بۆ مینوتاورۆسێ دڕەندە فڕێکەن داکو بخۆت. دگۆتنە ڤێ باجێ فهێتییا کریت ل سەر ئەتینا.
(٤) تیزیۆس: دۆکێ ئەتینا- ئانکو سەرپەرشتیارێ ئەتینا، ئەوە یێ ئەڤ هۆڤە کوشتی و فهێتی ژ سەر ئەتینا ڕاکری. ئەریادنی؛ خویشکا هۆڤی کو خۆشتڤییا تیزیۆسی بوو، جهێ وی نیشا دا و هاریکارییا وی د کریارا کوشتنێدا کر.
(٥) هەژیانا دنیایێ ئاماژەیە بۆ مرنا مەسیحی، وەکو وێ هەژیانێیە هەکو مرۆڤ هەست ب ئەڤینیێ دکەت. لەوا وی هزرکر کو جیهان یا هەست ب ئەڤینییێ دکەت.
(٦) قەنتەرۆس: بۆنەوەرەکێ چیڤانۆکییە، نیڤەک مرۆڤە و نیڤەک هەسپە، نیشانا توندوتیژی و تووڕەبوونێنە.
(٧) ئەو هەرسێ قەنتەرۆس؛ کیرۆن و نیسۆس و فولۆس بوون، کو ڤیرجیلۆ دێ بۆ دانتی دەتە نیاسین:
– کیرۆن: قەنتەرۆسێ مەزنە، ب شارەزاییا نێچیرێ و میۆزیکێ وو نۆژدارییێ و پێشبینکرنێ یێ ناڤدارە، ژیرترین قەنتەرۆسە و ئەوە یێ قەهرەمانێن یۆنانێ فێرکرین.
– نیسۆس: ئەوە یێ ڤییای دیانیرا هەڤژینا هەرقەلی بڕەڤینیت، ئینا هەرقەلی ئەو ب تیرەکێ کوشت. دەمێ دیانیرا دترسیت کو هەڤژینێ وێ دلێ خوە ببەتە ژنەکا دی، کراسەکێ د خوینا نیسۆس هەلاندی دکەتە بەر، لێ ژبەرکو خوینا نیسۆس یا ژەهرکری بوو، جان و جەستەیێ هەرقەلی مشتی ئێش و ژان دبیت، ئەڤجا خوە دسۆژیت داکو ژ ئێشانا دژوار ڕزگار ببیت. ب ڤێ چەندێ، نیسۆس تۆلا کوشتنا خوە ژ هەرقەلی ڤەدکەت.
– فولۆس: قەنتەرۆسێ سیێیە کو ب دەستێ هەڤالبەندەکێ هەرقەلی هاتبوو کوشتن. لەوا یێ تووڕەیە.
(٨) ئانکو ئەو هۆڤە هند یێ مەزن و درێژ بوو، ڤێککەفتنا هەردو سروشتان؛ ئانکو جهێ ڤێکگەهشتنا پشکێن ئاژەلی و مرۆڤایەتیێ.
(٩) مەرەم پێ بیاتریشییە ئەوا ئەڤ کارێ نوویێ جیاواز ژ ڕەوشا هەیی دایە ڤیرجیلۆی.
(١٠) ڕەخنەڤان پێک نەهاتینە ل سەر وێ چەندێ کا بەحسی ئەسکەندەرێ مەسیدۆنییە (٣٥٦- ٣٢٣ ب. ز)، ئەوێ د شەڕێن خوەدا گەلەک خوین ڕێژتی، یان بەحسی ئەسکەندەرێ خوینڕێژ و دکتاتۆرێ (تسالیا)یە کو د سەدەیێ چوارێ پێش زایینێ ژیایە.
(١١) دیونیسیۆسێ مەزن (٤٧٦- ٤٣١ ب. ز): دکتاتۆرێ سیراکۆزا کو مللەتێ سیسیلی کربوو د عەزابەکا درێژدا.
(١٢) ئەزولینۆ دا ڕومانۆ (١١٩٢- ١٢٥٩ ز): سەرکردێ گیبلینییان بوو ل باکورێ ئیتالیا، لێ ژبەر چەند ئەگەرێن سیاسی ل دژی پاپای ڕاوەستا، ئەڤجا پڕانییا باژێڕان ل دژی وی ڕاوەستان و ئێخسیر دکەن، د زیندانێڤە دمریت.
(١٣) ئوبیزۆ دا ئیستی (١٢٦٤- ١٢٩٣ ز): مارکیزەکێ ستەمکار و خوینڕێژ بوو، ب دەستێ کوڕێ هەڤژینا خوە دهێتە کوشتن، لەوا دانتی ب ناڤێ کوڕێ گونەهکار ددەتە نیاسین.
(١٤) مەرەم پێ گویدۆ دی مونتفۆرتییە: پشتی ئیدواردێ شاهێ ئینگلستانێ بابێ وی کوشتی، وەکو تۆلڤەکرن وی ژی برازایێ وی شاه هنری یێ کوڕێ ریچارد د دێرێڤە کوشت. دبێژن کو دلێ هنری کربوو د قەفەسکەکا زێڕیندا و دانا بوو سەر ستوونەکا ل سەر ڕووبارێ تایمز ل لەندەن.
(١٥) ئەتیلا (٤٣٣- ٤٥٣ ز): شاهەکێ هۆنی بوو، هێرشێن مەزن و وێرانکەر کرینە سەر ئاسیا و ئورۆپا، دەولەتا وی ژ ڕووبارێ فولگا هەتا ڕۆژئاڤایێ ئەلمانیا نهۆ ڤەدکێشا، لەوا دگۆتنێ کینبەرێ (نقمە) خودێ ل سەر عەردی.
– پیرهۆس: کوڕێ ئەچیلیسسیە، ئەوێ قەهرەمانێ شەڕێ ترۆی. دبیت ژی بەحسێ ئاپیرۆسێ شاھ بیت (٣١٨- ٢٧٢ ب. ز) کو ب ستەمکاری و خوینڕێژتنێ یێ ناڤدار بوو.
– سیکستۆس پومپیۆس: کوڕێ پومپێ یێ مەزن (کونسۆلێ ڕۆما) بوو، یولیۆس سیزەری ل سالا (٤٥ ب. ز) سەرکەفتن ل سەر ئینا بوو، لێ پشتی مرنا سیزەری، وی دەست ب سەر سیسیلی دا گرت و ل ساڵا (٣٥ ب. ز) دهێتە کوشتن.
(١٦) ڕینێر دا کورنیتۆ و ڕینێر پاتزۆ: دو ڕێگرێن سەردەمێ دانتی بوون، یێ ئێکێ ترسەک ئێخستبوو دەڤەرا ماریما هەتا بەر دەرگەهێن ڕۆما، یێ دووێ ژی ترس ئێخستبوو گەلییێ ئەرنۆ هەتا باژێڕێ ئەریتزۆ.