وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (٢٠)

دا شعرەکێ ژ عەزابا نوو بڤەهوینم و بکەمە بابەتێ سروودا بیستێ ژ سترانا من یا ئێکێ، سترانا ئەوێن د دۆژەهێدا خەندقی. ئەز ب هەمی هەستێن خوەڤە یێ بەرهەڤبووم، داکو سەحکەمە وێ خەندەکا ل بەر من خویا بووی، ئەو خەندەکا ب گریانەکا ژاندار هاتییە ئاڤدان.
من خەلکەک د وی گەلیێ گڕوڤڕدا دیت، ب گریانەکا بێدەنگ دهاتن، ب پێنگاڤێن مینا نڤێژا لیتانی یێن ڤێ دنیایێ بوون(١). دەمێ بیاڤێ دیتنێ نێزیکتر لێ هاتی، من تشتەکێ سەیر دیت، ستۆیێ هەر ئێک ژ وان هەتا بنحەفکێ ژبۆ پشتڤە د وەربادای بوون، چونکو نەدشیان پێشییا خوە ببینن، لەوا د نەچار بوون کو بۆ پاشڤە بچن. دبیت هندەک کەس ب فالنجبوونێ هۆ لێ بهێن، لێ من نەدیتییە و باوەر ناکەم هەبن ژی.
خوێندەڤانۆ، هیڤییە خودێ وە ل تە بکەت کو بەرهەمێ خواندنا ڤێ کتێبێ بچنی، نهۆ ژی هزرێ د خوەدا بکە و خوە بدانە جهێ من کا چەوا ئەز شیام ڕوویێ خوە ژ ڕۆندکان زوها بهێلم. لێ دەمێ من میناکێ مە یێ مرۆڤایەتیێ ب ڤی شێوەیێ بەرەڤاژکری دیتی، کو ڕۆندکێن چاڤان جۆجۆکا ل پاشییا وان تەڕکر بوو. من ب ڕاستی بۆ کرە گری، و من سەرێ خوە ب زیها کەڤرەکێ پرا زۆڕگ ڤەنا، هەتاکو هەڤالێ من گۆتییە من:
– ما تو ژی وەکو ساویلکەیێن دییی؟!. ما ل ڤێرە، یا هەمی دلۆڤانی لێ مری، دلپێڤەمانی دژیت؟! ما کی ژ وی د سەرداچووییترە ژ ئەوێ ل هەمبەری ئیرادا خودێ خەمگین دبیت. سەرێ خوە بلند بکە، سەحکە وییێ ل بەرانبەری خەلکێ گیبە، عەرد بۆ ڤەبووی، هەمیا پێکڤە گازی دکرن: «دێ کیڤە کەڤی هۆ ئەمفیارۆس؟(٢).
تو بۆچی دەست ژ جەنگێ بەرددەی؟». لێ ئەو نەڕاوەستیا و خوە داهێلا قۆلاییێ بۆ دەڤ مینۆس(٣)، ئەوێ هەمی گونەهکاران دگریت. ئەوێ هەردو ملێن خوە کرینە سینگ، ل من دنێڕی: چونکو وی گەلەک دڤیا پێشاهییا خوە ببینیت، نهۆ یێ ل پاشڤە دنێڕیت و بۆ پاشڤە دچیت. سەحکە تیریسیاسێ ڕوخسارێ خوە گوهارتی و ژ زەلامەکی یێ بوویە ژنەک، هەمی کۆئەندامێن وی ژی هاتینە گوهارتن؛ پاشی فەرە جارەکا دی گۆپالێ خوە داوەشینتە دو مارێن هەڤهەمبێزکری، هەتاکو بشێت ڕیهێن زەلامینییا خوە بزڤڕینیت(٤).
ئەوێ پشتا خوە ب زکێ تیریسیاسی ڤەنای، ئارۆنسە. ئەو ل چیایێن لونی – جهێ عەرد خەلکێ کارارایێ تافیل دکەت – ل بنارا شکەفتەکا ڤەحەویانێ، دناڤ مەرمەرێ سپیدا، دژین. ل وێرێ وی ستێر و ئاڤا دەریایێ ددیتن(٥). و ئەو ژنا کەزی ڤەکری و مەمکێن وێ نەهێنە دیتن، ژ ڕەخێ دیڤە موویێن ڕێڤێن وێ دبۆشن. ئەو مانتۆیە، ئەوا ل گەلەک وەلاتان گەڕیایی و پاشی ل جهێ ژ دایکبوونا خوە جهوار بووی. لەوا دێ یێ دلخۆش بم ئەگەر پیچەکێ گوهێ خوە ل بەر گۆتنێن من ڕاگری. پشتی بابێ وێ ژ ژیانێ بارکری و باژێڕێ باخۆس هاتییە داگیرکرن، ئەو بۆ ماوەیەکێ درێژ تەنگەزاری دنیایێ ببوو(٦). ل بلنداهی یێن ئیتالیا جوان و ل بنارا چیایێ ئەلپ، ئەوێ ئەلمانیا ل هنداڤی تیرۆل دگریت، گۆڵەک لێ هەیە دبێژنێ بیناکۆس. وە هزر دکەم کو ژ ناڤ هزار کانیکان یان پتر دناڤبەرا گۆڵا جاردا و گەلیێ کامونیکا، خەلکێ چیایێ ئەپنین ل سەر ئاڤا وێ گۆمێ دژین(٧).
ل ناڤەڕاستێ جهەکە کو هەکو چاڤدێرێن ترنتۆ و بریشا و ڤیرۆنی ب کارێ خوەیێ ئایینی ڕادبن، بەرەکەتێن خوە بەڵاڤ دکەن(٨). ئو پسکییرا، ئەو کەلها جوان و بهێز ل بەرانبەری خەلکێ بریشا و بێرگامۆ یا چکلاندییە، عەردێ دەردۆرا ل پشت کەلهێ نزمتر لێ دهێت(٩). نێ هەر ئاڤەکا نەشێت د زکێ بیناکۆسدا بمینیت، بێگومان دێ ڕابیت و دێ ڕووبارەکی دناڤ مێرگێن ڤیرۆنادا ژ خوە چێکەت. هەکو ئاڤ دەست ب چوونێ دکەت، ناڤێ وێ نامینیت بیناکۆس، دبیتە مینچیۆ هەتاکو دگەهتە باژێڕێ جوڤونۆ کو دڕژیێتە سەر ڕووبارێ ئەلپۆی. لێ بەری بگەهتە ڕێژگەهێ، دگەهتە بەتەنەکێ، ژێ دکەڤتە خوار و دبیتە گۆڵەک کو هندەک جاران ل دەمێ هاڤینێ دبیتە کارەسات و خەلک ل سەر ڕاهاتبوون(١٠). ئو هەکو کچینا دڕەندە د وێرێ ڕا دبۆری(١١)، د نیڤەکا گۆڵێدا عەردەکێ نەچاندی و ڤالا ژ مرۆڤان دیت. ئو داکو ژ تێکهەلییا مرۆڤان بڕەڤیت، دگەل خزمەتکارێن خوە ل وێرێ جهوار دبیت، داکو حنێرێن خوە یێن جادۆبازی و خێڤزانکیێ بکەت، ل وێرێ ژیا و هەر ل وێرێ مر. ئەو زەلامێن ژ دەردۆرا وێ ڤەڕەڤین، ل وی جهێ ژ هەمی لایانڤە ب گۆڵێ دوورپێچکری، خڕڤەبوون و باژێڕەک ل سەر پرتێن هەستیکێن وێ ئاڤاکرن، ب ناڤێ ئەوا ل دەستپێکێ ئەو جهە هەلبژارتی ب ناڤکر، ناڤێ وێ کرنە مانتۆ یا دوور ژ کاهنێن دی(١٢). بەری شێتییا کونت کازالۆدی بکەڤتە بەر غەدرا پینامۆنتی، خەلکێ وی باژێڕی زێدەتر لێ هاتبوون(١٣). لەوا شیرەتا من ل تە ئەو بیت، هەر گۆتنەکا دی یا ل سەر چەواتییا چێبوونا باژێڕێ من بهێتە کرن، باوەر نەکە و نەهێلە چ درەو ڕاستیێ پنی بکەن.
– سەیدایێ من! پەیڤێن تە بۆ من ڕاستی یێن ڕەوانن، من هند باوەری پێ هەیە کو ژ بلی وان هەموو یێن دی، وەک ڕەژوویا بێ گوڕینە. لێ کا بۆ من بەحسی وی خەلکێ دهێن بکە، ب نەمازەیی ئەگەر تە ئێکێ هەژی بەحسکرنێ دناڤ واندا دیت! چونکو ژ بلی وان چ تشتێ دی د هزرا مندا نینە.
– ئەوێ هەنێ، ئەوێ ڕیهێن وی ژ ڕوویان دادلەقیێنە سەر ملێن وی یێن ڕەنگتاری، ل وی دەمێ یۆنان ژ نێرێن خوە ڤالا بووی هەتاکو کەسەک نەمایە د لانکاندا ژی، ئەو خێڤزانک بوو. وی و کالکاسی فەرماندا کو ئێکەمین وەریسێ پاپۆرێ ل ئۆلیس ببڕن، ناڤێ وی ئوریپیلۆس بوو(١٤). تراژیدیا من یا هەژی ل جهەکی، هۆسا بەحسی وی دکەت(١٥): تو وێ باش دزانی، تو ئەوێ تو هەمیێ دزانی. ئەوێ دییێ هەردو کێلەکێن وی د لاواز، ئەو مایکل سکۆت بوو، ئەوێ هەمی فێل و یاری یێن جادۆیی ب ڕاستی دزانین(١٦).
کا سەحکە جویدۆ بۆناتیی و سەحکە ئەسدێنتیی، ئەوێ نهۆ خۆزییا ڕادهێلیت کو هەر مابا ل سەر کارێ خوەیێ پنیدۆزیێ(١٧)، لێ پەشێمانییا وی یا نهۆ چ مفا تێدا نینە. سەحکە وان ژنێن بەلەنگاز، ئەوێن دەرزیک و تەشی و ڕستن هێلاین و خوە کرینە خێڤزانک کو نڤشتییان ژ یاریۆک و گیای چێکەن. لێ کا نهۆ وەرە، قابیل ب ستری یێن خوەڤە(١٨)،
ل سەر توخیبێ هەردو نیڤێن گۆیا زەمینێ یێ زالە و ل ئەشبیلیە دەست دکەتە پێلان(١٩). دوهی ئێڤاری هەیڤ چواردە بوو: فەرە ئەڤە ب باشی ل بیرا تەبیت، چونکو وێ ل دارستانا کوور چ جاران زیان نەگەهاندینە تە و هەردەم رۆهن دکر(٢٠).
هەکو ئەم ب ڕێڤە دچووین، ئەو هۆسا دگەل من دئاخفت.
دەهمەن:
(١) لیتانی: نڤێژەکا تایبەت یان گشتییە، قەشە ب مەوکبەکێ هێدی هێدی ئەنجامددەن، ئەو ب خوە نڤێژا غەفراندنێیە و کۆمەکا لاڤەیانن ژبۆ نەهێشتنا مەترسییان و پەتایێن نەخۆشییان.
(٢) ئەمفیارۆس: ئێک ژ وان هەر حەفت شاهێن چووینە دوورپێچکرنا (تیبە) داکو پۆلینیسی بزڤڕیننەڤە سەر عەرشێ وی. لێ خێڤزانکەکی پێشبینییا مرنا وی د ڤی شەڕیدا کربوو، لەوا هەولدا دەست ژ وێ جەنگێ بەردەت. ئەڤجا جوبیتێری ئەو عەردێ ل بەرانبەری وی کرە چۆلاهی و وی عەردی ئەو داعویرا… (ژ ئەفسانەیێن یۆنانی).
(٣) مینۆس: دادوەرێ دۆژەهێ.
(٤) تیریسیاس: خێڤزانکێ (تیبە) بوو ل سەردەمێ شەڕێ ترۆی. ئەفسانە دبێژیت کو جارەکێ تیریسیاسی گۆپالێ خوە وەشاند بوو دو مارێن هەڤهەمبێزکری داکو ژێکڤەکەت، ئینا بۆ ژن، بۆ ماوێ حەفت سالان نەشیا زەلامینییا خوە بزڤڕینیت، هەتاکو جارەکا دی گۆپالەک وەشاندییە دو مارێن هەڤهەمبێزکری، ئەڤجا ڕیهێن وی شینبوون و زەلامینییا وی زڤڕیڤە.
(٥) ئارۆنس: خێڤزانکەکێ ئیتریسکی بوو، پێشبینییا سەرکەفتنا یولیۆس سیزەری ل سەر پومبێ کر بوو. چیایێن لونی ل نێزیکی کارارانە، کو عەردێ وێ ب چاندنێ ژ ڕووەکێن زیانبەخش تافیل دبیت. خێڤزانکە و پێشبینی یێن پاشەڕۆژێ دکەت.
(٦) مانتۆ: کچا تیریسیاسییە، مەمکێن وێ ناهێنە دیتن، چونکو یا بەرەڤاژە (بەروپشت)، پشتی باژێڕێ باخۆس (تیبە) دهێتە داگیرکرن، ئەو ژبەر زۆردارییا کریۆنی ژ وەلاتێ خوە دەرکەفتبوو، پاشی ل داویێ ل مانتوا جهوار دبیت کو جهێ ژ دایکبوونا وێیە. هەروەسا جهێ ژ دایکبوونا ڤیرجیلۆیە ژی.
(٧) تیرۆل ئەو چیایێن دکەڤنە دناڤبەرا گەلیێ کامونیکا و گەلیێ ئەدیجدا ل باکۆرێ ئیتالیا. بیناکۆس، ناڤێ کەڤنێ گۆڵا جاردایە و خەلکێ چیایێ ئەپنین ل ڕۆژاڤایێ گۆڵا جاردا دژین.
(٨) ترنتۆ و بریشا و ڤیرۆنی: سێ دێرێن ئەسقەفییانە، کو ڕەخنەڤان نەشیاینە توخیبێن ڤێکگەهشتنا وان ب دروستی دەستنیشان بکەن.
(٩)پسکییرا: باژێڕەکێ پەرجانکرییە ل باشوورێ ڕۆژهەلاتا گۆڵا جاردا، خەلکێ ڤیرۆنا ژبۆ بەرسینگگرتنا هێڕشێن خەلکێ بریشا و بێرگامۆ بکاردئینا.
(١٠) ڕووبارێ مینچیۆ دناڤ مێرگێن ڤیرۆنا ڕا دبۆریت و بەری بگەهتە ڕێژگەها خوە ل ئەلپۆ، ل دەڤەرا مانتوا هندەک گۆمێن ئاڤێ ژێ چێدبن کو ل دەمێ هاڤینێ دبنە ئەگەرێ بەربەلاڤکرنا نەساخییان.
(١١) مەرەم ب کچینا دڕندە؛ مانتۆ یا خێڤزانکە، کچا تیریسیاسی.
(١٢) ناڤێ باژێڕی کرنە مانتوا کو ژ پەیڤا مانتودون هاتییە و ڕامانا وێ پشتبەستنە ب کاهن و جادۆبازان.
(١٣) کونت کازالۆدی: ل سالا ١٢٧٢ێ، دەست ب سەر باژێڕیدا گرت، لێ جهێ نەڕازیبوونا خەلکی بوو. ئەڤجا پینامۆنتی دی بۆناکورسی، کازالۆدی شیرەتکر کو هەمی پسمیر و خانەدانان نەفی بکەت داکو نەبنە مەترسی ل سەر دەستەلاتا وی. هەکو وی وە کری ئەڤجا پینامۆنتی سەرکردەیاتییا ملەتی دکەت و بنەمالێن ماقویلێن مایی دکوژیت و ئەلبرتۆ کازالۆدی ژی دەردئێخیت. هەتا سالا ١٢٩١ێ، باژێر د بن دەستەلاتا ویڤە دمینت. شێتییا کازالۆدی: ئانکو هەکو گوهدارییا شیرەتا پینامۆنتی کری ب شێتیێ هاتە وەسفکرن.
(١٤) ڤالابوونا یۆنانێ ژ زەلامان: ئانکو هەکو هەمی زەلام چووینە شەڕێ ترۆی (تەروادە).
– کالکاس: خێڤزانکەکێ یۆنانییە دگەل خەلکێ خوە چوو بوو شەڕێ ترۆی.
– ئۆلیس: بەندەرەکێ یۆنانییە ل بویتزیا کو وەریسێن پاپۆران لێ هاتنە بڕین و گریک ژ وی بەندەری چوونە ترۆی.
– ئوریپیلۆس: خێڤزانک و جادۆبازەکێ یۆنانییە دگەل کالکاسی، دگۆتن کو بەری بچنە شەڕی خودێ قوربانەکێ مرۆڤ دڤێت داکو سەرکەفتنێ ب دەستڤە بینن.
(١٥) مەرەم پێ (ئەنیادە) یا ڤیرجیلۆیە.
(١٦) مایکل سکۆت (١١٩٠ – ١٢٥٠ ز): فەیلەسۆف و فەلەکناس و خێڤزانک و جادۆبازەکێ سکوتلەندییە، بۆ ماوەیەکی ل ئەیوانا ئیمپراتۆر فیریدریکێ دووێ ل ناپۆلی ژیایە.
(١٧) جویدۆ بۆناتیی: خێڤزانک و فەلەکناسەکێ سەدێ سێزدێیە، ل باژێڕێ فورلی ژیایە، کتێبەکا مەزن ل سەر فەلەکناسیێ دانایە.
– ئەسدێنتی: پنیدۆزەکە ژ پارما (ل سەدێ سێزدێ ژیایە) ب خێڤزانکی و جادۆبازیێ یێ ناڤدار بوو.
(١٨) مەرەم پێ هەیڤە. ل سەردەمێن ناڤین وە هزر دکرن کو قابیل ب قەفتەکا ستریاڤە ل سەر هەیڤێ دژیت.
(١٩) ئانکو هەیڤ یا ئاڤا دبیت و هندە دێ ڕۆژ هەلێت. ل دەف دانتی توخیبێ نیڤەکا گۆیا زەمینێ ل ڕۆژئاڤایا ئیسپانیایە.
(٢٠) ئانکو ژبەر سیناهییا هەیڤێ تو د دارستانا کوور دا بەرزە نەبووی و چ ئاتاڤ ب سەرێ تە نەهاتن.