وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ ( 7 )

پلوتۆسی ب دەنگێ خوە یێ بۆڕ دەستپێکر؛ «پاپی ساتان پاپی ساتان ئەلیپی»(١)، ئو داکو ترسا من بڕەڤینیت، وی پەندەوەرێ نازکێ هەمی تشت زانین (ڤیرجیلۆ)، گۆت: «بلا ترسا تە چ زیانان نەگەهینتە تە، ئەو ب هەمی هێزا خوەڤە، نەشێت ببیتە ڕێگرێ هاتنەخوارا تە ژ سەر ڤی کەڤرێ دناڤبەرا خەلەکا سیێ و چوارێدا.»
پاشی بەر ب وی دێمێ وەرمتی ژ تووڕەبوونێ چوو و گۆتێ: «هش بە، ئەی گورگێ ملعین، نەفرەت ل وێ تووڕەبوونا د سینگێ تەدا بن. چوونا مە یا بەر ب کووراتییانڤە بێ ئەگەر نینە: ئیرادا خودێ ل بلنداهییێ هۆسا یا ڤێیای کو میکائیل دەستەکا دفنبلندان بشکێنیت و پاشڤە ببەت(٢)».
کا چەوا دەمێ با ل چارۆکێن تێکئالزی ددەت، دکەڤن و سارییا وێ ژی دشکێت، ئها وەسا هۆڤێ دڕندە ژی کەفتە سەر عەردی. ب ڤێ چەندێ ژی، مە دادا دناڤ خەلەکا چوارێدا، ئەم ل سەر پەراڤێ ب ژان دمەشین و دچووین، ئەو پەراڤێ گونەهێن جیهانێ هەمییێ د خوە پێچای، ئانکو گونەهێن مرۆڤ و فریشتەیێن ڤاڕێبوویی ژ تاعەتا خودێ. هێی ئەی دادپەروەرییا خودێ! ئەو کییە دشێت ب سەر ڤێ هەمی ئەشکەنجەدان و ئێشانا نوو یا من دیتی هەلببیت؟ ئو بۆچی گونەھ هۆسا ب توندی مە د ئێشینیت؟ کا چەوا پێل ب پێلەکا دییا هەمبەر دکەڤیت و ل سەر کەڤرێ کاریدی دشکێت(٣). ئەوێن ل ڤێرە ژی، فەرە ب هەمان شێوە سەمایا مقابل بکەن(٤). ئەو خەلکێ ل ڤێرە ژ هەمی جهێن دی پتر بوون، ژ ڤی لایی و لایێ هەڤە(٥)، وان کەڤرێن قورس و مەزن دگەل قێژی و هاوارێن بلند، ب بەر سینگێن خوەڤە پالددان(٦). هەکو هەردو لا ژ لایێ خوەڤە دگەهنە بنگەهی ڤێک دکەڤن، پاشی هەر لایەک پاشڤەدزڤڕیت و ل هەڤ دکرنە هاوار: «تو بۆچی یێ قەلس بووی؟»، «تو بۆچی یێ دەستبەردای بووی؟». ئو هۆسا هەر لایەک دا زڤڕیتە لایێ خوە ل خالا مقابل و ڤەدگەڕانەڤە دناڤ بنگەهێ بازنەیێ تاریدا، هەر لایەکی لایێ مقابل ب وان ئاخفتنێن ئابرووبەر گونەهبار دکر. هەکو هەر لایەک دگەهشتە ناڤەڕاستا بازنەی، دا ب لڤینەکا نیڤ بازنەیی زڤڕنەڤە و بەر ب ڤێککەفتنا دیڤە چن، ئەو ب بەردەوامی د ڤێ گێژەڤانکێدا د زڤڕین. من وە هەستکر هەروەکو زەرگەهەک یێ ب دلێ من دکەڤیت، لەوا من گۆت:
– سەیدایێ من، بۆ من بێژە کا ئەڤە چ کەسن؟ ئەرێ ما ئەو سەرحۆچێن ل لایێ مە یێ چەپێ، هەمی قەشە بوون؟
– ئەڤە هەمی ئەون یێن د ژیانا ئێکێدا ڤاڕێبووین و مەژێن وان هند مغەوەش بووین کو نەدزانین ب شێوەیەکێ دروست سەرەدەرییێ دگەل مالێ خوە بکەن، هند دەستگرتی و هند دەستبەردایی بوون. هەکو دگەهنە هەردو خالێن بازنەی گونەهێن وان یێن هەڤدژ ژێک جودا دبن، لەوا دەنگێ وان وەک ڕەوینێ خویا دکەت. ئەوێن سەرحۆچ پاپا و کەرادیلەنە، یێن دی ژی هەمی قەشەنە، تەڤ د دەستمچاندی و هندی بێژی د قەلس بوون.
– سەیدایێ من، دناڤ ڤان جۆرە کەساندا، پێ نەڤێت کو دێ هندەکێن پیسبوویی ب ڤێ خرابییا قەلسییێ یان دەستبەرداییێ نیاسم؟
– تو هزرێن پویچ ل خوە خڕڤەدکەی، ئەو ژیانا ڤالا ژ زانینێ، ئەو یێن کرینە گیانێن کێم و بێبها، ڤێ ژیانێ ئەو هند یێن ڕووڕەش کرین، تو نەشێی کەسەکێ ژێ بنیاسی. بۆ هەتاهەتایێ، ئەو هەر دێ هێنە ڤان هەردو خالێن ڤێککەفتنێ، یێن قەلس ب دەستمچاندی و یێن دەستبەردایی بێی پرچ دێ ژ گۆڕی ڕابن، چونکو دێ دەستێن قەلسان ب پرچا دەستبەرداییانڤە مچاندی بیت(٧). ب ڤێ دەستمچاندن و شاش مەزاختنێ، وان ژیانا جوان ژ دەستدایە و یێن کەفتینە دناڤ ڤێ هەڤڕکیێدا: چ پەیڤێن جوان نینن کو دگەل ڤێ ئەشکەنجەدانێ بگونجن. کوڕێ من، نهۆ تو دشێی وێ هەپارەیا دۆمکورت ببینی، ئەو خێرا هەڤبەند ب بەختیڤە و نفشێ مرۆڤی سەرا وێ ئێکودو دکوژن. هەمی زێڕێ ل سەر عەردی و ئەوێ بەری هینگی هەیی، نەشێت گیانەکی ژ ڤان گیانێن وەستیایی و کاسۆ تەنا کەت.
– سەیدایێ من، کا بۆ من بەحسی بەختی بکە، بۆ من بێژەڤە کا بەخت چییە، ئەوێ هەمی تشت و هەمی خێرێن عەردی دناڤ کووراتییا خوەدا هەلدگریت؟
– ئەی بوونەوەرێن ساویلکە، ئەڤ نەزانینا وە شەرمزار دکەت چەند یا مەزنە! نهۆ من دڤێت تو د حوکمێ من بگەهی ل سەر بەختی(٨)، ئەو خودێ یێ حکمەتا وی ژ هەمی تشتان بلندتر، ئاسمان ئافراندن و فریشتە بۆ کرنە ڕێبەر، داکو هەر پشکەک ڕۆناهییا خوە ببرسقینیتە سەر هەمی پشکان و ڕۆناهییێ ب یەکسانی بەلاڤکەت: هەروەسا د خۆشی یێن دنیایێدا ژی(٩)، خودێ سولتانەک و ڕێنیشاندەرەک سەپاند(١٠). سەرەڕای وێ ڕەنجا بەڕەڤانیکرنێ ب پەندەورییا مرۆڤان، کارێ وییە قڕێژا دەستان بگوهۆڕیت، ژ خەلکەکی بۆ ئێکێ دی و ژ بنەمالەکێ بۆ ئێکا دی(١١). لەوا ملەتەک زالدەستە و ئێک بندەستە، ئەڤە ب هێزا وی تشتێ چێدبیت، ئەوێ مینا ماری دناڤ گیایدا بەرزە دبیت. زانینا وە هێزا بەرگرییا وی نینە: ئەوە دادنیت، ددەت، چاڤدێرییا مولکی دکەت هەروەکو فریشتە چاڤدێرییا ئاسمانان دکەن. چ پێکهاتن دگەل وەرگوهێزکێن وی نینن: فەراتی وە لێ دکەت کو د کریارێدا لەزگین بیت، لەوا گەلەک دهێتە دەف وان یێن ڕەوشان دگوهۆڕن. ئەو ئەوە یێ ب مشەیی نەفرەت لێ دهێنە باراندن، خو ئەوێن کو فەرە سوپاسدارێن بەختی بن ژی، ب پەیڤێن کرێت و نەدروست(١٢) نەفرەتان لێ دبارینن. لێ ئەو ل بەهەشتێیە و چ تشتان نابهیسیت: ب دلخۆشی فەلەکا خوە دگەل ئێکەمین بوونەوەران (فریشتەیان) دبزڤینیت، ئانکو حوکمی ل عەردی دکەت و ب بەختەوەری دژیت. کا دا خوە بەردەینە دناڤ خەمەکا توندتردا، لێ نابیت ئەم بۆ ماوەیەکێ درێژ لێ بمینین.
هەکو مە دەست ب چوونێ کری، هەر ستێرەکا بلند چوویی دەست ب دادانێ کربوو، ئانکو نهۆ دەم پشتی نیڤشەڤە. ژ ڤێ خەلەکێ بەر ب پەڕاڤێ دیڤە چووین، ل هنداڤ وێ کانیکا ئاڤا وێ دکەلیت، ئاڤا وێ ب جۆکەکێدا دچیت ژ چێکرنا کانیکێ ب خوە بوو. ئاڤ پتر مەیلەو ڕەنگێ ڕەش بوو ژ سۆرەکێ تاری، ئەم د ڕێکەکا سەیر ڕا، دگەل هندەک پێلێن تۆزکەوی چووینە بنی. دەمێ ئەڤ جۆکا خەمگین، دگەهیتە گۆمەکێ دبێژنێ ئەستیکس(١٣)، دچیتە سەر بنارا هەردو پەڕاڤێن نەفرەتیی و مشتی تەقن(١٤). ئەز ئەوێ ڕاوەستایم داکو ب هووری تێندەمێ، من خەلکەک دیت دناڤ تەقنا وێ گۆمێدا دگەڤزن، هەمی د چپلاق بوون و سیمایێ تووڕەبوونێ ب دێمێن وانڤە بوو(١٥). ئەڤ کەسێن هە، نە تنێ ب دەستان، لێ ب سەری و سینگی و هەردو پێیان ل ئێکودو ددان، ئو ب ددانێن خوە ژی هەڤ پرت پرت دکر. سەیدایێ من یێ جوامێر گۆت:
– کوڕێ من، نهۆ تو یێ گیانێن وان کەسان دبینی، ئەوێن داردەستی تووڕەبوونێ بووین، هەروەسا من دڤێت تو ب باوەریبوون بزانی کو خەلکەک یێ ل بن ئاڤێ ئاخینکان ڕادهێلیت(١٦)، ڕوویێ ئاڤێ یێ مشتی بلق کری، هەروەک چاڤێن تە دبینن، ل کیژان سەمتێ بنێڕی دێ وان بینی.
ئەو ب تەقنێڤە دنووسایینە و دبێژن: ئەم دناڤ بایێ خۆشەویستدا (دنیایێ)، د خەمبار بووین، نهۆ ژی یێ خەمان دناڤ ڤێ گۆما ڕەشدا دجوین. ئەڤ ئاوازە د گەروویێن واندا دهەزقی، ئەو نەدشیان پەیڤان ب دروستی ب لێڤ بکەن، چونکو د بن ئاڤا هەڕمتیڤە بوون. ئو هۆسا ئەم دناڤ کڤانەکێ مەزنێ ل دۆر گۆما چەپەڵدا دزڤڕین، دناڤبەرا پەڕاڤێ هشک و ئاڤا مەند دا، چاڤێن مە ل سەر وان بوون ئەوێن پیساتی دداعویران.
ل داویێ ئەم هاتینە دانگا بورجی.
دەهمەن:
(١) ئەڤ پەیڤە بێ ڕامانن، لێ هندەک ڕەخنەڤان دبێژن دبیت دەربڕین بیت ژ سەرسوورمان و تووڕەبوونا پلوتۆسی، دەمێ کەسەکێ ساخ دیتیی، دبیت ژی مەرەم پێ ترساندنا دانتی بیت یان داخوازکرنا هاریکارییێ بیت ژ مەلیکێ دۆژەهێ (لوچیڤیرۆی).
(٢) ئانکو میکائیلی ئەو فریشتەیێن گوهدارییا خودێ نەکرین و ل دژ ڕاوەستاین، شکاندن و لوچیڤیرۆ ژ بەهەشتێ دەرێخست.
(٣) ل دەربەندێ مسینا پێلێن دو دەریایێن مقابل (دەریایێن ئەیۆنی و تیرانی) ڤێک دکەڤن و ل نێزیک کەڤرێ کاریدی دشکێن (د ئەنیادێ و ئودێسایێ دا هاتییە).
(٤) سەمایا مقابل: سەمایەکا بازنەییە سەماڤان ل دو لایێن مقابل ڕادوەستێن، ب شێوەیەکێ بازنەیی بەر ب ئێکڤە دچن تا ب ئێک دکەڤن و پاشی ب هەمان لڤێنێن بازنەیی پاشڤە دزڤڕن. ئەڤە ئەشکەنجەیا گونەهکارێن ڤێ خەلەکێیە.
(٥) گونەهکار ببوونە دو جوین، ئەوێن ژ لایێ چەپێ بەر ب بنگەهێ بازنەیڤە دچن، کەسێن قەلسن. ئو ئەوێن دەستبەردایی ژ لایێ ڕاستێ بەر ب بنگەهیڤە دچن و هەر لایەنەک تەعنا ل لایەنێ مقابل ددەت کا بۆچی د قەلس بوون یان د دەستبەردایی بوون.
(٦) کەڤرێن قورس و مەزن نیشانا وی زێر و سامانییە ئەوێ وان ل سەر دنیایێ هەیی.
(٧) ل ڕۆژا قیامەتێ دێ دەستبەردایی د بێ پرچ بن، چونکو هەمی مالێ خوە (هەتا پرچا خوە ژی) ب بێمفایی یا ژ دەستدایی.
(٨) ئانکو مرۆڤێن نەزان ئەون یێن هزر دکەن تنێ بەختە هەمی خێر و سەرکەفتنان دئینیت، لەوا فەرە مرۆڤ د بەختی بگەهیت و ب هشیاری حوکمی ل سەر بدەت.
(٩) خۆشی یێن دنیایێ: ئانکو سامان و هێز و جوانی و شەهنازی….
(١٠) ئانکو بەخت: دانتی ل گورەی هەردو تێگەهێن ئەفسانەیان و مەسیحیەتێ سەرەدەریێ دگەل تێگەهێ بەختی دکەت. د ئەفسانەیاندا هاتییە کو بەخت ژنەکە یان خوداڤەندەکە ل عەرەبانەیەکێ سووارە و دو هەسپێن کۆرە ڕادکێشن. مەسیحیەت و فیلوسۆفێن چاخێن ناڤین وەسا هزر دکەن کو خودێ و بەخت ڕەوشێن مرۆڤی ل دنیایێ دگوهۆڕن. ئەڤجا تێگەهێ بەختی ل دەف دانتی ژ تێکهەلکرنا ڤان هەردوان پەیدا بوویە.
(١١) ئانکو چ هێز ب سەر هێزا بەختی ناکەڤیت. هەمی ڕستە و وەسفێن د دویفدا دهێن، هەمی بەحسێ بەختییە.
(١٢) نە دروستە نەفرەتان ل بەختی ببارینن، چونکو بەخت ب دەستێ خودێیە. مرۆڤ ژی خودانێ خوە و ئیرادا خوەیە.
(١٣) گۆما ئەستێکس: یان دبێژنێ ڕووبارێ خەمگین، چونکو دکەڤیتە دەردۆرا باژێڕێ دیس یان باژێڕێ شەیتانی.
(١٤) ئانکو بەربەستا دناڤبەرا خەلەکا چوارێ و پێنجێدا.
(١٥) ئەڤە ئەون یێن بلەز تووڕە دبن، هەروەکو ل دنیایێ، سیمایێ تووڕەبوونێ ب دێمێن وانڤە خویا دکر.
(١٦) ئەڤە ئەون یێن تەمبەل و بێکار د ژیانێدا.