سەرۆكایەتییا هەرێما كوردستانێ هێرشا ڕۆژا شەمبییا بۆری یا ل سەر فڕۆكەخانەیا نێڤدەولەتییا شاهـ خالدی ل باژێڕێ (ریاز) پایتەختێ سعودیێ هاتییە ئەنجامدان، پرۆتەستۆ كر و دوپاتی ل سەر پاراستنا ئاسایش و ئارامییا دەڤەرێ كر.
سەرۆكایەتییا هەرێما كوردستانێ بەیاننامەیەك ل دۆر وێ هێرشێ بەلاڤ كر و تێدا هاتییە «ب توندی وێ هێرشێ پرۆتەستۆ دكەین یا كو ل ڕۆژا شەمبیێ لسەر فڕۆكەخانەیا نێڤدەولەتییا شاه خالدی ل ڕیاز ، پایتەختێ عەرەبستانا سعوودیێ، هاتییە ئەنجامدان و بوویە ئەگەرێ كەفتنا هەژمارەكا قوربانی و برینداران د ناڤ خەلكیدا».
د پشكەكا دی یا بەیاننامەیا سەرۆكاتییا هەرێمێ دا هاتییە «پشتەڤانی و هەڤسۆزیا خوە ل گەل سعوودیێ دیار دكەین و دوپاتیێ ل سەر پێدڤییا پاراستنا گیانێ خەلكێ سڤیل، ڕاگرتنا گرژییان و پاراستنا ئاسایش و ئارامییا دەڤەرێ دكەین».
ل شەڤا شەمبیێ حووسییێن یەمەنێ ب ڕێیا فرۆكەیێن بێ فڕۆكەڤان (درۆن) و مووشەكێن بالیستی هێرش كربوونە سەر فڕۆكەخانەیا شاهـ خالدی ل باژێڕێ ڕیاز.
ل گۆرەی گۆتنا بەرپرسێن وێ وەلاتێ، ژ بەر وێ هێرشێ، 12 كەس هاتنە كوشتن و زێدەتری 300 كەسێن دی ژی بریندار بوون.

بسپۆرەكێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و چاڤدێرێ سیاسی، ڕەخنەیێن توند ل وان پێنگاڤێن حوكمەتا ئیراقێ دگریت یێن بۆ چارەسەركرنا قەیرانا مووچەی هاتینە هاڤێتن، وەك بڕیارا پاشئێخستنا مووچەی بۆ 45 ڕۆژان، یان پاشەكەفتنا ب نەچاری ب ڕێژەیا 35%، یان ژی هاتنا خوارێ یا بهایێ دیناری كو بوویە ئەگەرێ كێمبوونا داهاتێ فەرمانبەران ب ڕێژەیا 15% (بو نموونە، كەسەكێ مووچەیێ وی ئێك ملیۆن دینار بیت، 150 هزار دینار ژێ كێم دبن).
د. سامان شالی، بسپۆرێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و چاڤدێرێ سیاسی دوپاتی ل وێ چەندێ كر كو نابیت باجا ڤێ قەیرانێ ب كەڤیتە سەر ملێ فەرمانبەرێن ئاسایی، بەلكو پێدڤییە حوكمەت ژ كێمكرنا خەرجییێن خوە یێن زەبەلاح دەست پێ بكەت و پشتبەستنا خوە ب نەفتێ كێم بكەت.
د. سامانی چەندین پێشنیاز بۆ كێمكرنا خەرجییان بەرچاڤكرن، ژ وان: هەلوەشاندنا مووچەیێ خانەنشینییا وان بەرپرسێن كو دەمێ خزمەتا یاسایی تەمام نەكرینە (وەك سەرۆكایەتی، وەزیر، بریكارێن وەزیران و پەرلەمانتاران)، هەروەسا بڕینا مووچەیێ خانەنشینییا وان كەسێن بیانی یێن ل سەر بودجەیا ئیراقێ مووچەی وەردگرن (كو ل گۆرەی ئاماران نزیكی 150 هزار كەسێن میسری، ئێرانی، سوری، لوبنانی، پاكستانی و ئەفغانی مووچەی ژ ئیراقێ وەردگرن و بڕینا وان مووچەیان سالانە گوژمەیەكێ مەزن دزڤڕینیتە گەنجینەیا دەولەتێ). ل گەل ڤان خالان، كێمكرنا زێرەڤانێن بەرپرسان، هەلوەشاندنا مووچەیێ بالیۆز و قنسولێن خزمەت نینە، ڕاگرتنا بەخشینەیا حزبان و وەبەرهێنان ل غازا ناڤخوەیی ب پێنگاڤێن گرنگ دبینیت.
د پشكەكا دی یا ئاخڤتنێن خوە دا، وی چاڤدێرێ سیاسی پێشنیازا داڕێشتنا سیستەمەكێ نوو یێ بڕینا مووچەی كر د دەمێ قەیرانان دا، ل جهێ وێرانكرنا ئابۆرێ ئیراقێ و تەخا ناڤین. ئەو دبینیت كو دڤێت بڕین ژ مووچەیێن بلند دەست پێ بكەت، نەكو ژ فەرمانبەرێ ئاسایی (وەك ئاماژە پێ دای، مووچەیێ سەرۆككۆماری مەهانە 50 ملیۆن دینارە). لەورا پێشنیاز دكەت بڕین ب ڤی ڕەنگی بیت: بڕینا 5% ژ وان مووچەیێن ژ ئێك تا دوو ملیۆن، 10% بۆ دوو تا سێ، 15% بۆ سێ تا چار، 20% بۆ چار تا حەفت، و 25% بۆ حەفت ملیۆن و بەر ب ژۆر. هەروەسا ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو هاتنا خوار یا بهایێ دیناری قەبارەیێ كورتهینانێ ژ 62 ملیار دیناران بۆ 19 ملیار دیناران كێم كریە، ئانكو 43 ملیار بۆ دەولەتێ زڤڕاندینە ل سەر حسێبا خەلكی.
سەبارەت ب شایستەیێن دارایی یێن هەرێما كوردستانێ، د. شالی ب داتا ڕۆهن كر كو پشكا هەرێما كوردستانێ د بودجەیا گشتی دا گەلەك ژ وێ یا شایستەیە كێمترە و ئەو پارەیێ بۆ تەرخان دكەن بەس ناكەت. وەكی ئاماژە پێ دای ”د بودجەیا پێشتر دا كو 200 ترلیۆن دینار بوو، دڤیا پشكا هەرێمێ 67،12% ( ئانكو 25 ترلیۆن) بیت، بەلێ هەرێمێ تنێ 10 ترلیۆن و 417 ملیار وەرگرتن كو دبیتە تنێ 2،5%. بۆ بودجەیا نها ژی كو 217 ترلیۆنە، دڤیا پشكێ هەرێمێ ل گۆرەی وەزارەتا پلاندانانێ 14،4% بیت، بەلێ كرە 67،12% (27 ترلیۆن و 493 ملیار)، لێ ئەوا تەرخان كری تنێ 13 ترلیۆن و 746 ملیارە (33،6%). پشتێ دانا مووچەی، تنێ ڕێژەیەكا گەلەك كێم دمینیت بۆ خەرجییێن كارپێكرن و وەبەرهێنانێ ل هەر چار پارێزگەهێن هەرێمێ، كو ئەڤە هەڤتایە ب پارێزگەهەكا وەك بابل كو نە نەفت، نە غاز و نە دەرگەهێن سنۆری هەنە».
ل دووماهیێ، بەرسڤا وان تۆمەتان دا یێن دبێژن هەرێما كوردستانێ پارێ نەفتێ یێن پارێزگەهێن دی (وەك بەسرا) دبەت و ڕۆهن كر كو هەكە ژمێرەیەكا دروست بهێتە كرن، هەرێما كوردستانێ مەهانە داهاتەكێ مەزن یێ نەفتی و نە نەفتی دئێخیتە سەر گەنجینەیا گشتی یا ئیراقێ. گۆت ژی: ”داهاتێ نە نەفتی یێ هەرێما كوردستانێ سالانە تریلیۆنەك و 440 ملیارە، و هەكە ڕۆژانە تنێ200 هزار بەرمیلێن نەفتێ ژی بهنێریت (كو سالانە دبیتە 72 ملیۆن بەرمیل)، ب بهایێ 58 دۆلاران، داهاتێ وێ ب دینارێ ئیراقی دبیتە نێزیكی شەش ترلیۆن و 264 ملیار دینار. ئەڤە گوژمەیەكێ گەلەك مەزنە كو زێدەتری وێ یە ئیراق د مووچەی دا ددەت و لێبڕینا 120 ملیاری بۆ دكەت. ئەڤە وێ ڕاستییێ د سەلمینیت كو هەرێما كوردستانێ پارەی ژ ئیراقێ نابەت، بەلكو قەبارەیەكێ مەزن یێ داهاتی دئێخیتە سەر گەنجینەیا دەولەتێ».

دیدار/ دلۆڤان ئاكرەیی

ئەندامەكێ فراكسیۆنا پارتی د جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ دا دیاركر كو بڕیارە د ڤێ حەفتیێ دا جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ بۆ تەمامكرنا كابینەیا وەزاری یا عەلی زەیدی كۆم ببیت، هەروەسا ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو «بەنگین ڕێكانی» و «ڕێباز حەملان» بەربژارێن پارتی دیموكراتی كوردستانن و دهێتە پێشبینیكرن كو بۆ تەمامكرنا كابینەیا عەلی زەیدی، دەنگ ب بەربژارێن هەموو ئالییان بهێتە دان.
ئومێد بەرواری، ئەندامێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ژ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ ڕۆژنامەیا (ئەڤرۆ) گۆت «دهێتە پێشبینیكرن كو د ڤان ڕۆژان دا ڕوونشتنا جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ بۆ تەمامكرنا كابینەیا وەزاری یا عەلی زەیدی بهێتە ئەنجامدان، كو هەر ئێك ژ بەنگین ڕێكانی، بەربژارێ پارتییە بۆ پۆستێ جێگرێ سەرۆكوەزیران، هەروەسا ڕێباز حەملان ژی هەتا نوكە هەر ئەو بەربژارە بۆ پۆستێ وەزیرێ ئاڤەدانكرن و ئاكنجیكرنێ، و چ ئاریشەیێن یاسایی د دووبارە بەربژاركرنا ڕێباز حەملانی دا نینن و ژ ئالیێ دەستووری و یاسایی ڤە چ ڕێگری نینن ل سەر هندێ كو سەر ژ نوو بهێتە بەربژار كرن».
سەبارەت ب دەنگدان ب بەربژارێن پارتی ژ ئالیێ فراكسیۆنێن كوردان ڤە و ب تایبەت ئێكەتیێ، ناڤبری دیاركر كو سەرۆكێ فراكسیۆنا ئێكەتی نیشتمانی كوردستان ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ڕاگەهاندیە كو وان چ بەربژار نینن، بەلێ دێ دەنگێ خوە دەنە بەربژارێن هەموو ئالییان دا كو كابینەیا عەلی زەیدی تەمام ببیت، ئانكو دێ دەنگێ خوە دەنە بەربژارێن پارتی.
ل دۆر وان پۆستێن ڤالا یێن وەزاری د حوكمەتا ئیراقێ دا، ناڤبری گۆت»د ڕوونشتنا 14ێ گۆلانا ئەڤ سالە دا، جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ باوەری بەخشیییە 14 وەزیران، بەلێ نەهـ وەزارەت ب ڤالاهی ماینە، كو پێكدهێن ژ وەزارەتێن: خواندنا بلند، ناڤخوە، بەڕەڤانی، پلاندانان، كاروبارێن جڤاكی، وەرزش و گەنجان، ڕەوشنبیری، كۆچ و كۆچبەران، ل گەل وەزارەتا ئاڤەدانكرن و ئاكنجیكرنێ».

دهۆك ،لەزگین جوقی

پەرلەمانتارەكێ ئێزدی ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ سێ داخوازیێن سەرەكی ئاراستەی حوكمەتا ئیراقێ كرن، ژ وان ژی داخوازا دامەزراندنا هزار كەسان د ناڤ بوودجەیا سالا 2027ێ دا، ئەڤە د دەمەكێ دایە كو ئەڤ داخوازە د چارچووڤەیێ بجهئینانا ڕێككەفتنا شنگالێ دانە.
خالد سەیدۆ، پەرلەمانتارێ ئێزدی ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ دیاركر كو حوكمەتا ئیراقێ 50 ملیار دینار بۆ قەرەبوویا خەلكێ شنگالێ تەرخانكرینە، لێ هێشتا ئەڤ گوژمەیێ پارەی نەهاتییە مەزاختن.
ناڤبری گۆتژی «مە داخواز كر د ناڤ بوودجەیا سالا 2027ێ دا ئەڤ گوژمەیێ پارەی بۆ قەرەبووكرنا خەلكێ شنگالێ بهێتە زێدەكرن، ژ بەر كو خەلكێ شنگالێ تووشی زیانێن مەزن بووینە و هەتا نوكە شنگال یا وێرانكرییە، هەروەسا مە داخواز كر حوكمەتا ئیراقێ د ناڤ بوودجەیا 2027ێ دا گوژمەیەكێ پارەی بۆ ئاڤەدانییا شنگالێ تەرخان بكەت، داكو خەلك بشێن ڤەگەرنە سەر مالێن خوە».
خالد سەیدۆ زێدەتر گۆت: «د ناڤ دامودەزگەهێن قەزا شنگالێ دا هزار و 376 فەرمانبەرێن گرێبەست هەنە، مە داخواز ژ بەغدایێ كر ڤان فەرمانبەران بكەنە هەمیشەیی، چونكو ئەڤە چەندین سالن نەهاتینە دامەزراندن. ئەم ڕژدین ل سەر دەستڤەئینانا مافێن خەلكێ خوە د ناڤ بودجەیا 2027ێ دا، داكو خەلك بهێنە قەرەبووكرن، ئاڤەدانی دەستپێبكەت و ڕەوش بۆ ڤەگەراندنا ئاوارەیان باشتر بیت».
د سالا 2014ێ دا، تێرۆرستێن داعشێ هێرش كرە سەر شنگالێ و هەموو خەلكێ وێ ئاوارە بوون، هەتا نوكە 270 هزار كەسێن ئاوارە د ناڤ كەمپان دا ماینە و نەشیاینە ڤەگەرنە شنگالێ.
جهێ ئاماژێ یە، ل سالا 2020ێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ل گەل ئیراقێ و ب بەرهەڤبوونا نەتەوەیێن هەڤگرتی ڕێككەفتنەك بۆ ئاساییكرنا ڕەوشا شنگالێ ئەنجامدا. ئێك ژ خالێن وێ ڕێككەفتنێ، دامەزراندنا دو هزار و 500 پۆلیسێن ژ خەلكێ شنگالێ بوو بۆ پاراستنا تەناهییا دەڤەرێ، لێ هەتا نوكە تنێ هزار و 500 پۆلیس هاتینە دامەزراندن و هێشتا هزارێن دی ماینە ونەهاتینە دامەزراندن.

ڕێكخراوا «گۆلف فۆرۆم» (Gulf Forum) یا تایبەتمەند ب ڤەكۆلینێن سیاسی، ڕاگەهاند كو چارەنڤیسێ شەڕێ د ناڤبەرا ئەمریكا و ئیرانێ دا دێ ل ئیراقێ هێتە ئێكلاییكرن.
ڕێكخراوێ د شیكارییەكێ دا كو سایتێ «بەغداد ئەلیوم» یێ ئیراقی وەرگێڕایە، ئاماژە ب وێ چەندێ دایە كو واشنتۆنێ دەستێ وێ د وێ چەندێ دایە كو «گڤاشتنەكا مەزن ل سەر ئیرانێ ل دەریایی دكەت، بەلێ هەژموونا ئیرانێ ل ئیراقێ هێشتا ب ساخ و سلامەتە»، و ڕۆهنكر كو «سەرەدەریكرنا واشنتۆنێ ل گەل بەغدایێ ب رێكا سیاسەتا گڤاشتنا ڕاستەوخوە، شێوازەكێ شاش و نەگونجاییە».
ڕێكخراوێ دیاركر «نێزیكبوونا ئەمریكی د سەپاندنا گڤاشتنێ دا ل سەر حوكمەتا ئیراقێ بۆ وێ چەندێ یە ب ئاشكەرا ل گەل وێ ب ڕاوەستن یان ل گەل ئیرانێ، دێ بیتە ئەگەرێ وێ چەندێ كو واشنتۆن د دوورئێخستنا هەژموونا ئیرانێ ل ئیراقێ دا شكەستنێ بینیت».
د هەمان دەم دا دوپاتی ل وێ چەندێ كر كو «پێدڤییە ئەمریكا ب شێوەیەكێ دی سەرەدەریێ ل گەل ئیراقێ بكەت هەكە بڤێت د شەڕێ خوە یێ دژی ئیرانێ دا سەركەڤیت، ئەو شەڕێ كو دەرئەنجامێن ململانێیا ل سەر هەژموونێ ل ئیراقێ دێ چارەنڤیسێ وی ئێكلایی كەت».
ڕێكخراوێ هەروەسا دوپات كر كو سەرەڕای ڕازیبوونا پترییا گرۆپان ل سەر ڕادەستكرنا چەكێ خوە بۆ دەولەتا ئیراقێ، بەلێ پشكەكا مەزن ژ وان «هێشتا ڕەت دكەن و خودانێ تۆڕەكا دەستهەلاتا ئابۆرییا بەرفرەهەنە كو د درێژاهییا 20 سالان دا د ناڤ كیانێ دەولەتا ئیراقێ دا هاتییە ئاڤاكرن، ئەڤ چەندە ژی دیار دكەت كو گوشار ئێخستن سەر حوكمەتا ئیراقێ بۆ دوورئێخستنا وێ ب شێوەیەكێ ڕاستەوخوە و ب لەز، كارەكێ ب ساناهی نینە».
ڕێكخراوێ ئاماژە ب وێ چەندێ دا كو ڕێكێشا باشترین بۆ سەرەدەریكرنێ ل گەل ئیراقێ، هەڤكاریكرنە ل گەل دەزگەهێن وان یێن هەواڵگیری دا، ئەو ژی بۆ «دیاركرنا وان گرۆپان یێن د ناڤ ئایدیۆلۆژیایێ دا كاردكەن یان ژی وان یێن بەرژەوەندییێن وان هەین و ب ڕێكا سیستەمێ پشتەڤانیێ دەستڤە دئینن، پاشی جوداكرنا وان ژ ئێك و ڕاگەهاندنا تێكەلكرنا وان د ناڤ كیانێ دەولەتا ئیراقێ دا».
ڕێكخراوێ ئاماژەكر: گڤاشتنێن ئەمریكی ل سەر ئیراقێ دێ بنە ئەگەرێ «ململانێیا ناڤخوەیی»، كو ئەڤ ململانێیە دێ بیتە ژێدەرێ هێزێ و مەزنكرنا هەژموونا ئیرانێ ل سەر ئیراقێ، ئەڤەژی وێ چەندێ دیار دكەت دكەت كو ئێكلاییكرنا سەركەفتنێ د شەڕی دا گرێدایی ئالۆزییێن ناڤخوەیا ئیراقێ یە.

سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ د پەیامەكێ دا، سەرەرای پرۆتەستۆكرنا هێرشێن ل سەر فڕۆكەخانەیێن «شاه خالد» و «ئەبها» ل وەلاتێ سعودیێ، دوپاتی ل وێ چەندێ كر كو ب ئارمانجگرتنا خەلكێ سڤیل و ژێرخانەیێن مەدەنی ب چو ڕەنگان ناهێتە قەبوولكرن.
مەسرور بارزانی، سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ، د هەژمارا خوە یا تایبەت ل تۆڕا جڤاكی یا (ئێكس) دا نڤیسییە: « هێرشێن ل سەر فڕۆكەخانەیا نێڤدەولەتی یا شاه خالدی ل ریاز و فڕۆكەخانەیا نێڤدەولەتی یا ئەبهایێ پرۆتەستۆ دكەم».
هەروەسا ئاماژە ب وێ چەندێ دا، كو هێرشكرن ل سەر خەلكێ سڤیل و ژێرخانەیێن مەدەنی ب چو شێوەیەكی ناهێتە قەبوولكرن.
سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ د پەیاما خوە دا، پرسە و سەرەخوەشی ل كەسوكارێن قوربانییان كر و هەڤسۆزییا خوە بۆ گەل و سەركردایەتییا وەلاتێ سعوودیێ دەربڕی.

سەرۆكێ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ڕاگەهاند، دڤیا بەری دەستكاریكرنا بهایێ دراڤی، حوكمەتا ئیراقێ پێنگاڤێن كریاری بۆ كونترۆلكرنا بازاڕی و دانانا سنۆرەكی بۆ گرانییا كەلوپەلان هاڤێتبان.
شاخەوان عەبدوللا، سەرۆكێ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ، گۆت: حوكمەتا ئیراقێ بۆ دەستكاریكرنا بهایێ دۆلاری، دڤیا وی 20 هزار دینارێ كو زێدە بووی، بۆ وێ بزڤڕیت و ببیتە داهات.
سەرۆكێ فراكسیۆنا پارتی ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ، ئاماژە ب وێ چەندێ ژی كر، دڤیا بەری دەستكاریكرنا بهایێ دراڤی، حوكمەتێ پێنگاڤێن كریاری بۆ كونترۆلكرنا بازاڕی و دانانا سنۆرەكی بۆ گرانییا كەلوپەلان هاڤێتبان، نەكو وەلاتییان د ناڤ ڤی ئالۆزییا ئابۆری دا ب تنێ بهێلیت.
شاخەوان عەبدوللای گۆت ژی: هەرچەندە جڤاتا نوونەران نەشێت بهایێ دۆلار و دیناری دەستنیشان بكەت، لێ دێ شێت هاریكار بیت ل كونترۆلكرنا بهایێ كەلوپەلان ل بازاڕی.
دیاركر ژی، پێدڤییە لژنە بۆ چاڤدێریكرنا بهایی ل بازاڕان بهێنە پێكهینان، داكو ڕێگری ل قۆرخكاریێ و بلندكرنا بهایان بهێتە كرن.
ل دۆر تەمامكرنا كابینەیا (زەیدی)، شاخەوان عەبدوللای پێشبینی كر ل ڤێ حەفتیێ پرسا تەژیكرنا كورسیێن ڤالا یێن كابینەیا سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ ب تەمامی ب دووماهی بهێت، داكو دەزگەهێن حوكمەتێ بشێن د ڤێ قووناغا دژوار دا ڕووبڕوویێ ئالۆزییێن كەفتینە سەر ئێك ببن.
ئەڤە د دەمەكی دایە، بانكا ناڤەندی یا ئیراقێ بهایێ فرۆتنا دۆلاری بۆ هوەلاتییان ب 1,520 دیناران دەستنیشان كر، ئەڤە ژی وەك بجهئینانا بڕیارا جڤاتا وەزیرانە، یا كو د كۆمبوونا خوە یا ئاسایی دا و ل سەر بنەمای پێشنیاز و راسپاردەیێن هەر ئێك ژ وەزیرێ دارایی و پارێزگارێ بانكا ناڤەندی پەسەند كری.

جێگرێ سەرۆكێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ئاشكەرا دكەت كو د ڕەشنڤیسێ یاسایا بودجەی دا چەندین خالێن نەرێنی و سزایێن نەدادی بەرامبەر هەرێما كوردستانێ هاتینە بنەجهكرن، د هەمان دەم دا دوپاتیێ ل سەر وێ چەندێ دكەت كو وەك فراكسیۆنێن كوردی د بزاڤێن بەردەوام دانە بۆ دروستكرنا هەلوەستەكێ ئێكگرتی ب مەرەما داكوكیلیكرنێ ل شایستەیێن دارایی یێن كوردستانێ.
فەرهاد ئەتروشی، جێگرێ سەرۆكێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ، ڕاگەهاند، «بزاڤێن مە بەردەوامن بۆ وێ چەندێ كو هەموو فراكسیۆنێن كوردی ل دۆر پرسا شایستەیێن دارایی یێن هەرێما كوردستانێ ببنە خودان هەلوەست، د ڤی چارچۆڤەیدا ب بەرهەڤبوونا نوونەرێن فراكسیۆنان ئەم ل گەل وەزیرێ دارایی كۆمبووینە. پشتی هووربینی كرنێ ل كۆپییەكا ڕەشنڤیسێ بودجەی، مە تێبینی كر كو گەلەك خالێن نەرێنی بەرامبەر هەرێمێ د ناڤ دا هەنە، لەوڕا لەزاتی د دەربازكرنا وێ دا ناهێتە كرن و دەمێ پێدڤی دێ بۆ هێتە تەرخانكرن هەتا دانوستاندنێن هوور ل سەر دهێنە كرن و ئاستەنگ دهێنە چارەسەركرن، ب تایبەتی مادەیا 10 یا كو پەیوەندیدارە ب هەرێما كوردستانێ و هووركاریێن ئالۆز د ناڤ دا هەنە».
جێگرێ سەرۆكێ جڤاتا نوونەران ڕۆهن ژی كر، «ڕەشنڤیس ژ 22 بەرپەران پێك دهێت و گەلەك تێبینی ل سەر هەنە، ژ كۆما 217 ترلیۆن دینارێن بودجەیا گشتی، بتنێ 13 ترلیۆن دینار بۆ هەرێما كوردستانێ هاتینە دیاركرن، كو ژ بەر باسكرنا قەران، ئەڤە ژی ب تمامی ناگەهیتە هەرێمێ. ژ بلی وێ چەندێ، د دەمەكێ دا 47 ترلیۆن دینار بۆ كەرتێ كارەبێ هاتینە دانان كو هەرێم مفای ژێ نابینیت، بودجەیا سیادی ژی كو ب گۆتنا وەزیرێ دارایی 72 ترلیۆنە، د ڕەشنڤیسی دا ئاماژە پێ نەهاتییە كرن و بهایێ بەرمیلەكا نەفتێ ژی نەهاتییە دیاركرن. د هەمان دەم دا كۆمەكا مەرج و سزایێن دژوار ب سەر هەرێمێ دا هاتینە سەپاندن».
د دووماهیێ دا فەرهاد ئەترووشی دوپاتی ل وێ چەندێ كر»ئەم د پەرلەمانی و حوكمەتا هەرێما كوردستانێ دا ب هەموو شیانێن خوە ڕێگێ نادەین بودجە ب ڤی شێوەیی دەرباز بیت و ئەم دێ ب تمامی داكوكیلیكرنێ ل شایستە و مافێن دەستووری یێن گەلێ كوردستانێ كەین».

پشتی بانكا ناڤەندی یا ئیراقێ بڕیار دای بهایێ فرۆتنا دۆلاری ب 1,520 دیناران دەستنیشان بكەت – وەك بجهئینانا بڕیارا جڤاتا وەزیران و ل سەر پێشنیازا وەزیرێ دارایی و پارێزگارێ بانكا ناڤەندی – ئاڤێستا مام یەحیا، ئەنداما جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ژ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان، هەلوەستێ خوە لسەر ڤێ بڕیارێ دیار كر و ڕەخنەیێن توند ل ڤێ پێنگاڤێ گرتن و ڕاگەهاند كو ئارمانجا سەرەكی یا حوكمەتا ئیراقێ ژ ڤێ دەستكاریكرنا بهایێ دۆلاری، زڤڕاندنا وی 20 هزار دیناری بوو بۆ داهاتێ گشتی، لێ ئەڤە بوویە ئاریشە و كارەسات بۆ بەریكا خەلكێ هەژار و كێم داهات، نەدبوو ب ڤی شێوەی سەرەدەری ل گەل ڤێ پرسا ئابۆری بهێتە كرن. دیسان دوپاتی ل وێ چەندێ كر كو دڤیا حوكمەتێ بەری بنەجهكرنا بهایێ دراڤی، بەرهەڤییێن پێدڤی كربان و جڤاتا نوونەران ژ ڤێ پێنگاڤێ ئاگەهدار كربا.
ل دۆر ڕۆلێ جڤاتا نوونەران، وێ پەرلەمانتارێ ڕۆهنكر كو هەرچەندە جڤاتا نوونەران ب ڕێكەكا ڕاستەوخوە دەستهەلاتا دەستنیشانكرنا بهایێ دۆلاری و دیناری نینە، لێ د دووماهیێ دا ئەڤ پرسە بۆ پەسەندكرنێ پێدڤی ب دەنگدانێ دبیت ل جڤاتا نوونەران و یا ب زەحمەتە بێ رێككەفتن دەرباز ببیت.
وێ پەرلەمانتارێ دوپات كر كو پێدڤی بوو حوكمەتێ پێشوەخت پێنگاڤێن كریاری بۆ كونترۆلكرنا بازاڕی و دانانا سنۆرەكی بۆ بهایێ كەلوپەلان هاڤێتبان. نوكە ژی پێدڤییە لژنەیەكا تایبەت بۆ چاڤدێریكرنا بهایان ل بازاڕان بهێتە پێكهینان، داكو ڕێگری ل قۆرخكاریێ و بارگرانییا زێدەتر ل سەر ملێن وەلاتییان بهێتە كرن و گڤاشتن ل سەر حوكمەتێ بهێتە كرن تاكو ئەركێ خوە یێ پاراستنا ژیارا خەلكی بجهـ بینیت

ئەندامەكێ بەرێ یێ لژنەیا دارایی ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ڕاگەهاند: بڕیارا كێمكرنا بهایێ دینارێ ئیراقێ ل هەمبەر دۆلاری، بژارەیەكا «ڕووكەشی» و ب ساناهی بوو كو حوكمەتێ پەنا بۆ بری داكو كێماسییا دارایی پڕ بكەت، هەروەسا دوپاتی ل وێ چەندێ كر كو خودانێن داهاتێن سنۆردار و بنەجه، قوربانییێن مەزنێن ڤێ ڕێكارێ نە، د ناڤ ئابۆرییەكا ڕەیعی (پشتگرێدانێ ب پەترۆلێ دكەت) كو د بن دەستهەلاتا سیستەمێ پشكداری و بەلاڤكرنا دەستكەفتان دایە.
د. ئەحمەد سەفار، شارەزایێ ئابۆری و ئەندامێ بەری یێ لژنەیا دارایی ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ گۆت: بڕیارا دەستكاریكرنا بهایێ لێكگۆهارتنێ كو بانكا ناڤەندی و وەزارەتا دارایی دەركری، بۆ جادەیا ئیراقێ وەكی كارەسات بوو، ئەڤە ژی پشتی وێ چەندێ بوو كو بەرپرسێن بانكا ناڤەندی ب دووبارە پشتڕاست دكرن كو چو نیەت بۆ دەستكاریكرنا بهایی نینە، د دەمەكی دا كو پڕۆژەیاسایا بودجەیێ ژ چەند مەهان ڤە ئەڤ دەستكاریكرنە تێدا هەبوو.
سەفاری ئاماژە ب وێ چەندێ ژی كر كو ئەو وەلاتێن خودان ئابۆرییەكا بهێز، پرەنسیپێ شەفافییەتێ دگرنە بەر و پێشوەخت بەرهەڤیێ بۆ ڤان پێنگاڤان دكەن داكو بازاڕ و وەبەرهێنەر بشێن خوە ل گەل بگونجینن و زیانێن مەزن ل خوە نەدەن.
وی شارەزایێ ئابۆری ڕۆهن كر كو قەیران و ئالۆزییێن دەرەكی یێن، لاوازییا ئابۆرییا نیشتمانی ئاشكەرا كر، ئابۆرییەك كو ب ڕێژەیا زێدەتر ژ 90% پشتگرێدانێ ب داهاتێن پەترۆلێ دكەت، دیار كر ژی كو حوكمەت د دەستەبەركرنا مووچەیێن فەرمانبەران دا تووشی كێماسییێ ببوو، لەوما نەچار ببوو پەنا بۆ قەرێن ناڤخوەیی ببەت ب گوژمەیێ چار ترلیۆن دیناران مەهانە، ئەڤە ژی بوو ئەگەرێ وێ چەندێ كو یەدەگا دراڤی یا بانكا ناڤەندی ب ڕەنگەكێ مەترسیدار كێم ببیت.
د. ئەحمەد سەفاری زێدەكر «دو ڕێك ل بەر حوكمەتا بەغدایێ بوون، یان كێمكرنا مووچەیان یان پاشئێخستنا وان، ئەڤ بژارەیە حوكمەتێ ژ ترسا گڤاشتنێن جەماوەری و خوەنیشاندانان ڕەت كر، یان ژی پەنا برن بۆ بژارەیا ب ساناهی كو ئەو ژی كێمكرنا بهایێ لێكگۆهارتنا دیناری بوو داكو نێزیكی 20 ترلیۆن دیناران بۆ پڕكرنا كێماسییا كارگێری پەیدا بكەت، ب ڤێ چەندێ ژی حوكمەتێ خوە ژ هەر بزاڤەكا چاكسازییا ئابۆری و بەرهنگاربوونا گەندەلیێ و زڤڕاندنا وان پارەیێن هاتینە دزین دووركر.
ل دۆر كارتێكرێن وێ بڕیارێ ل سەر ژیانا خەلكی، سەفار هوشداری دا كو «شیانا كڕینێ» یا وەلاتییان ب ڕەنگەكێ مەزن كێم بوویە و ڕێژەیا هەلاوسانێ بلند بوویە، چونكێ زێدەتر كەلوپەل ب دۆلاری دهێنە ئینان.
هەروەسا دوپات كر ژی كو «داهاتێ ڕاستەقینە یێ فەرمانبەر و خانەنشینان و خودان گرێبەستان ب ڕێژەیا 40% كێم بوویە، مووچەیێ كو ملێونەك دینار بوو، نوكە بهایێ وێ یێ ڕاستەقینە نێزیكی 600 هزار دینارانە، ئەو سەبەتا خۆراكێ یا كو بەرێ 10 كەرەستە د ناڤ دا بوون، نوكە ژ بەر گرانیێ بوویە 6 كەرەستە، د دەمەكی دا كو تەخێن زەنگین و بازرگان ژ ڤان زیانان دوورن، ژ بەر كو داهاتێن وان د گوهۆڕینێ دانە».
ناڤبری دوپات كر كو مانا ل سەر بهایێ كەڤن یێ لێكگۆهارتنێ ببوو ئەگەرێ كێماسییەكا زێدەتر ژ 60 ترلیۆن دیناران د بودجەیێ دا، لێ چارەسەری ل سەر حسێبا ژیانا وەلاتییان هاتە كرن.
دوپات كر ژی كو «ئابۆری ئیراقێ دێ هەر ب ڕەنگەكێ بێ سەروبەر و نە بنەجه مینیت هەتا كو ب سیستەمەكێ سیاسی ڤە گرێدایی بیت كو ل سەر بنەمای پشكداری و گەندەلیێ ئاڤا بوویە، كو پشكا مەزن یا فرۆتنا پەترۆلێ دچیت بۆ حزب و ئالییێن دەستهەلاتدار، و ژ بلی خەرجییێن بنەجه یێن سنۆردار، چو تشت بۆ خەلكی نامینیت».