ڕۆژا دووشەمبێ 12 چریا ئێكێ یا سالا 2026 ل پیرمام، سەرۆك مەسعود بارزانی پێشوازی ل محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆكوەزیرێن بەرێ یێ ئیراقێ و سەرۆكێ هەڤپەیمانییا ئاڤاكرن و گەشەپێدانێ كر.
د دیدارێ دا، گەنگەشە ل دۆر ڕەوشا سیاسی یا ئیراقێ و دەڤەرێ هاتە كرن و دوپاتی ژی ل سەر پێدڤییا تەمامكرنا پێكهاتەیا وەزاری یا حوكمەتا فیدرال و پشتەڤانیكرنا وێ هاتە كرن.
د پشكەكا دی یا كۆمبوونێ دا، باس ل دەنگدانێ ل سەر بودجەیا گشتی و دەركرنا یاسایێن پێدڤی، ل گەل چارەسەركرنا كێشەیێن د ناڤبەرا بەغدایێ و هەولێرێ دا ب ڕێكا دانوستاندنێ و تێكگەیشتنێ.
نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ ژی پێشوازی ل سوودانی كر و د دیدارێ دا دوپاتی ل سەر گرنگییا بەردەوامییا دیالۆگێ د ناڤبەرا ئالییێن سیاسی دا هاتە كرن بۆ پاراستنا ئارامیێ و پێشڤەبرنا ئابۆری و خزمەتكرنا وەلاتییان هەروەسا هەردوو ئالییان ل سەر پێدڤییا هەماهەنگییا ئالییێن ئیراقی بۆ ڕووبڕووبوونا ئاستەنگێن قووناغێ و كارێ هەڤپشك دانوستاندن كرن.
مەسرور بارزانی سەرۆكێ حكومەتا هەرێما كوردستانێ د دیدارەكێ دا ل گەل سوودانی باس ل ئاستەنگێن دارایی و شایستەیێن هەرێمێ كر و مەسرور بارزانی دوپاتی ل سەر ڕێزگرتن ل قەوارەیێ دەستووری و دیاركرنا پشكا بودجەیا هەرێمێ بۆ سالا 2027 كر ب ڕەنگەكێ دادی و ل دووڤ ڕێژەیا 14% یا ئاكنجییان كو ئەنجامێ پەسەندكری یێ سەرژمێرییا گشتی یا سالا 2024ێ یە هەروەسا هەردوو ئالییان ل سەر گرنگییا هاریكاریی د ناڤبەرا ئالییێن سیاسی بۆ زێدەكرنا داهاتێ گشتی و خزمەتكرنا هەموو پێكهاتەیان بێ جوداهی هەڤڕا بوون.

سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ ڕاگەهاند، ڕەوشا نها یا دەڤەرێ دەستپێكا قووناغەكا نوویە كو د هەمان دەم دا ل گەل گەفان دەرفەت ژی د ناڤ دا هەنە. هەڤدەم دوپاتی ل گرنگییا بەردەوامییا پرۆسەیا ئاشتیێ ل توركیایێ و پاراستنا سەروەرییا ئیراقێ و چارەسەركرنا بنەڕەتی یا كێشەیێن دناڤبەرا هەولێرێ و بەغدایێ دا ل سەر بنەمایا دەستووری كر.
ڕۆژا دووشەمبی، 12 چریا ئێكێ 2026 ، نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ، د چارچۆڤەیێ پانێلەكا تایبەت دا ل «دیدارا مێری» ل باژێڕێ هەولێرێ، سەرنجا خوە ئێخستە سەر ڕەوشا سیاسی و ئەمنی یا دەڤەرێ، پرۆسەیا ئاشتیێ، پەیوەندییێن هەولێرێ و بەغدایێ و چەندین پرسێن گرنگێن دی.

قووناغەكا نوو ل دەڤەرێ و ڕەوشا ئیراقێ
سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ ل دەستپێكا گۆتنێن خوە سەبارەت ب شەڕ و ئالۆزییێن دەڤەرێ گۆت «ئەڤ ڕەوشا نها ڕوودای، دەستپێكا قووناغەكا نوویە، د ڤێ قووناغێ دا گەف هەنە و دەرفەت ژی هەنە. ئیراق ڕووبڕووی گەفا ئابۆری ژی دبیت، لەورا پێدڤییە بزاڤێ بكەت سەروەرییا خوە بپارێزیت و پەیوەندییێن خوە ل گەل وەلاتێن دەوروبەر باشتر بكەت».

پرۆسەیا ئاشتیێ ل توركیایێ « دڤێت ئەم بێهن فرەهـ بین »
سەبارەت ب پرسا ئاشتیێ ل باكوورێ كوردستانێ و توركیایێ، نێچیرڤان بارزانی ئاماژە ب وێ كر كو پرۆسە جددیە و گۆت «د كۆمبوونێن خوە دا ل گەل سەركردەیێن توركیایێ و رەجەب تەیب ئەردۆغانێ، سەرۆكێ وی وەلاتی، بۆ من دیار بوو كو پرۆسەیا ئاشتیێ جددیە، چ ژ ئالیێ دەولەتا توركیایێ ڤە بیت یان ژ ئالیێ عەبدوللا ئۆجەلانی، ڕێبەرێ زیندانكری یێ پەكەكێ. هەرچەندە پرۆسە ب خاڤی دچیت، لێ ئەڤە ئاساییە، چنكو ئەڤ كێشەیە 40 سالن یا بەردەوامە و ڕووبڕووی هەڤدوو بووینە».
سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ گۆت ژی «هەكە پرۆسە تا نها دەستكەفتەكێ بەرچاڤ ژی نەبیت، ب كێمی ڕووبڕووبوونا سەربازی د ناڤبەرا وان دا ڕاگرتییە، لەورا ئەز دبینم پێنگاڤ ل سەر ڕێكەكا ڕاستن بۆ چارەسەركرنا كێشەیان.
باس ل وێ ژی كر، ڕۆلێ مە وەكی هەرێما كوردستانێ هەڤكاریكرنە، ئەوا ل سەر مە بیت وەكی بەرپرسیاری جێبەجێ كریە و دێ بەردەوام ژی بین، ل سەر ڤێ پرۆسەیێ ژی دڤێت بێهنا مە یا فرەه بیت.
هەڤدەم دوپات كر»كێشەیا كوردی دڤێت ب گورەی تایبەتمەندییێن وی وەلاتی بیت كو كورد تێدا دژین. چارەسەركرنا پرسا كورد ل وەلاتێن دی، قووناغ و دەستپێكەكا نوو بۆ هەرێما كوردستانێ ژی د هەموو ڕوویەكی ڤە دەست پێ دكەت. هەروەسا توركیا ژی دبەتە قووناغەكا گرنگتر و جوداتر كو وەلێ دكەت ڕۆلێ سروشتی یێ خوە د دەڤەرێ دا بگێریت. هەر كەسەك ژی بشێت پرسا كوردی ل توركیا چارەسەر بكەت، هەژیب دەستڤەئینانا خەلاتێ ئاشتیێ یێ نۆبلێ یە».

ڕەوشا كوردان ل سووریێ
ل دۆر ڕەوشا سووریێ و پرسا كوردی ل وی وەلاتی، نێچیرڤان بارزانی ڕاگەهاند «هەكە واقعییانە لێ بنێڕین ، كوردان ل سووریێ كارەكێ گەلەك باش كریە و واقعبینانە بڕیار داینە و سەرەدەری كرینە. گەلەك گرنگە كورد ل هەموو پارچەیێن دی ژی ب گورەی تایبەتمەندییێن وی وەلاتی واقعبین بن. ئەم نەشێین مۆدێلا هەرێما كوردستانێ ل سووریێ جێبەجێ بكەین، چنكو ژ ڕوویێ جوگرافییا و پێكهاتەیێن جڤاكی ڤە ڕەوش جودایە».
سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ ل دۆر پەیوەندییێن خوە ل گەل دیمەشقێ گۆت «د كۆمبوونا خوە دا ل گەل ئەحمەد شەرع، سەرۆكێ سووریێ، بۆ من دیار بوو كو ئەو دژایەتییا كوردان ناكەت و ل سەر وی بابەتی ژی مە دانوستاندن كر».
هەڤدەم ئاماژە ب وێ چەندێ كر، پرۆسەیا تێكەلكرنا هێزان ل سووریێ ب باشی بڕێڤە دچیت، د پرۆسەیا خواندنێ ب زمانێ كوردی پێشكەفتن هەیە و ناسنامە ژی ب كوردان هاتییە دان، لێ پێشكەفتنا ڕاستەقینە د وی دەمی دا دێ هێت كو مافێ كوردان و هەموو پێكهاتەیان د دەستوورێ هەمیشەیی دا و د چارچۆڤەیێ سووریایەكا ئێكگرتی دا بهێنە بنەجهكرن.گەلەك گرنگە كوردان ئێك گوتار هەبیت بۆ مسۆگەركرنا مافێن خوە. د شێوازێ پێشوازی و پرۆتۆكولێن مە دا ل دیمەشقێ ئەوچەندە دیار بوو كو سەرۆكێ سووریێ كەرب ل گەل كوردان نینە و دڤێت كێشەیان چارەسەر بكەت، لێ بێگۆمان ئاڤاكرنا سووریێ دەم دڤێت، چنكو كێشە ب ساناهی نینن».

شەڕێ ئیرانێ و هەلوەستێ هەرێما كوردستانێ
د تەوەرەكێ دی دا و سەبارەت ب ڕەوشا ئیرانێ و پارتێن ڕۆژهەلاتا كوردستانێ، نێچیرڤان بارزانی ئاماژە ب وێ ژی كر «شەڕێ ئیرانێ و ڕەوشا ستراتیژی یا ڤێ دووماهییێ یا ئیراقێ، ئەزموونەكا گەلەك گرنگ بوو بۆ هەرێمێ وگەلەك ب سەركەفتییانە مە دەرباز كر، ئەو ژی ژ بەر وێ تێكگەهشتنا د ناڤبەرا هێزێن كوردی دا هەبووی، ل دەرڤەی ناكۆكییان، مە پێكڤە بۆ پاراستنا ئارامیێ كاركر، چنكو ئەركێ مە پاراستنا بەرژەوەندییێن هەرێما كوردستانێ یە».
سەبارەت ب چارەسەرییا پرسا كوردی ل ئیرانێ گۆت: «دەرفەت بۆ كوردێن ڕۆژهەلاتێ ژی دێ هێتە پێش، لێ هێشتا ڕەوش وەكی یێ توركیایێ پێ نەگەهشتییەـ ل گەل وێ ژی ب جددی بیر ل چارەسەركرنا پرسا كوردی ل ئیرانێ دهێتە كرن. كێشەیا كوردی ب ئینكاركرنێ و سەپاندنێ چارەسەر نابیت، لەورا ئەز دبینم ئەو ژی ب گۆرەی تایبەتمەندییێن خوە سەرەدەریێ ل گەل ڕەوشێ بكەن».
هەر ل دۆر پەیوەندییێن ئیرانێ و ئەمریكایێ و ڕاپۆرتەكا ڕۆژنامەڤانی ل سەر نێوەندگیرییا هەولێرێ گۆت «پشكەك ژ وێ ڕاپۆرتێ یا باسێ ڕۆلێ نێوەندگیرییا مە كری د ناڤبەرا ئیرانێ و ئەمریكایێ دا ڕاست بوو، مە ئەو ڕۆل دیت و چ ل واشنتۆنێ چ ل تەهرانێ ب ئەرێنی پێشوازی ل وێ بزاڤێ هاتە كرن».

ڤەكێشانا هێزێن هەڤپەیمانان ژ ئیراقێ
سەبارەت پرسا ڤەكێشانا هێزێن هەڤپەیمانان، سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ ڕۆهنكر»هێزێن هەڤپەیمانان ل سەر داخوازا ئیراقێ بۆ ڕووبڕووبوونا داعشێ هاتن، ب وی مەرجی ئەمریكا سەركردایەتییا وان بكەت. نها پشتی 10 سالان ڕەوش هاتییە گوهاڕتن و ئاسایییە هەكە ئیراق پێدڤی ب وێ هەڤپەیمانییا مەزن نەبیت. لێ دڤێت واقعبین بین، پاراستنا سەروەرییا وەلاتی تنێ دەركرنا هێزان نینە، بەلكو پێدڤییە ئیراق پەیوەندییێن بهێز ل گەل وەلاتان دروست بكەت، ئەسمانێ خوە بپارێزیت و چەكێ گرۆپێن چەكدار كۆنترۆل بكەت، ڕێگریێ بكەت ژ ئیراقێ ڤە هێرش بهێتە كرن بۆ سەر وەلاتێن دەوروبەر و هەرێما كوردستانێ».
دوپات ژی كر «ئەوا ل سەر ئەردی داعش شكاندی، هێزێن پێشمەرگەی و هێزێن ئیراقی بوون و پێشمەرگە نها ژی بەرهەڤی قوربانیدانێ یە. بۆ خوەپاراستنێ ژ هەر گەفەكێ، یا ئێكێ پێدڤییا مە ب سیستەمێ بەرگریێیە، یا دوویێ ژی پێدڤییا مە ب دیپلۆماسییەت و دیالۆگەكا ڕاستە».

كێشەیێن د ناڤبەرا هەولێرێ و بەغدایێ دا
سەبارەت ب پەیوەندییێن د ناڤبەرا حوكمەتا هەرێمێ و حوكمەتا فیدرال دا، نێچیرڤان بارزانی گۆت «كێشەیا جەوهەری د ناڤبەرا هەولێرێ و بەغدایێ دا جێبەجێ نەكرنا دەستوورییە. ل ئیراقێ سیستەمێ فیدرالی ب كریار ناهێتە پەیڕەوكرن، بەلكو ب كۆمەكا یاسایێن كەڤن سەرەدەری ل گەل هەرێما كوردستانێ دهێتە كرن و هەر سەرۆك وەزیرەكێ دهێت هەمان تشتی دووبارە دكەت. كلیلا چارەسەریێ دەستوورە، چنكو جێبەجێكرنا وی وە دكەت هەموو هەست ب وەلاتیبوونێ بكەن. بۆ مە ل هەرێمێ پرسێن وەكی بەلاڤكرنا سەروەت و سامانی، یاسایا نەفت و غازێ، بەلاڤكرنا دادپەروەرانە یا داهاتی و پرسا دادگەها فیدرالی گرنگن؛ هەكە ئەو چارەسەر ببن كێشەیێن دی ب ساناهی چارەسەر دبن».

پێكهینانا كابینەیا نوو یا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ
سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ باس ل پرسا پێكهینانا حوكمەتێ كر و گۆت «د پرسا پاشكەفتنا پێكهینانا حكوكمەتێ دا مە ڕیكۆردەكێ گەلەك خراب تۆمار كریە، لێ حەفتییا بۆری مە كۆمبوونەكا باش ل گەل ئێكەتی نیشتمانی كوردستان ئەنجام دا، د ڤێ حەفتیێ دا یان دەستپێكا حەفتییا داهاتی دا دێ كۆمبوونێن دی ئەنجام دەین ب وێ هیڤیێ بگەهینە چارەسەریێ. جهێ خوەشحالیێ یە كو د پرسێن ستراتیژی دا هەلوەستێ پارتی و ئێكەتیێ ل هەڤدوو نێزیك بوویە».

ئەندامێ دەستەیا سیاسی وپەیڤدارێ فەرمیێ هەڤپەیمانییا «خەدەمات» ڕاگەهاند، د كۆمبوونا د ناڤبەرا شاندێ هەڤپەیمانییا وان ب سەرۆكاتییا «محەمەد ساحب دەڕاجی» و شاندێ پارتی دیموكراتی كوردستان ب سەرۆكاتییا « هۆشیار زێباری» چەندین پرس و دۆسییێن گرنگێن سیاسی و نیشتمانی هاتنە گەنگەشە كرن.
حوسام ڕوبەیعی، ئەندامێ دەستەیا سیاسی و پەیڤدارێ فەرمیێ هەڤپەیمانیا «خەدەمات» ڕۆهنكر، د دیدارێ دا دانوستاندن ل دۆر بهێزكرنا دیالۆگ و هەماهەنگییا د ناڤبەرا هێزێن سیاسی و چەسپاندنا هەڤپشكییا نیشتمانی ل سەر بنەمایێ دەستووری هاتە كرن. هەروەسا پرسا تەمامكرنا پێكهاتەیا كابینەیا حوكمەتێ وگەنگەشەكرنا یاسایا بودجەیا گشتی د چارچۆڤەیێ هەڤپەیمانییا بڕێڤەبرنا دەولەتێ دا هاتە باسكرن، ب جۆرەكێ كو شایستە و مافێن دارایی یێن گەلێ ئیراقێ پاراستی بن و ڕێكخستنا كاری دەزگەهێن دەولەتێ مسۆگەر بیت.
پەیڤدارێ هەڤپەیمانییا «خەدەمات» دیاركر ژی، كۆمبوونێ دوپاتی ل سەر بەرفرەهكرنا ئاسۆیێن هەڤكارییا جڤاكی و كولتووری كر، ئەو ژی ب ڕێكا لێكگۆهارتنا بەرنامەیێن ڕەوشنبیری و ڕێكخستنا چالاكییێن هەڤپشك، ب تایبەت د ناڤ تەخا گەنجان دا كو ب ستوونەكا سەرەكی و پاشەڕۆژا ئیراقێ دهێنە دانان.
د پشكەكا دی یا گۆتنێن خوە دا، ڕوبەیعی پێداگری ل سەر پێدڤییا چڕكرنا سەرەدانێن دووئالییانە د ناڤبەرا پارێزگەهێن هەرێما كوردستانێ و پارێزگەهێن ناڤەڕاست و باشوورێ ئیراقێ دا كر، ب مەرەما بهێزكرنا تەبایییا نیشتمانی و پەیوەندییێن جڤاكی. هەڤدەم دووپاتكر، دڤێت كولتوورێ تێكگەهشتن و دیالۆگێ زال ببیت و ناكۆكییێن سیاسی ژ پەیوەندییێن د ناڤبەرا پێكهاتەیێن گەلی دوور بێخن، ئەڤە ژی ل سەر بنەمایێ وەكهەڤییا د مافێ وەلاتیبوونێ و شایستەیێن نیشتمانی دا.

ئەندامەكێ شاندێ بلندێ دانوستاندنكارێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ئاشكرا كر، دانوستاندنێن دووماهییا حەفتییا بۆری ل گەل وەزارەتا دارایی یا فیدرال ب شێوەیەكێ ئاڤاكەر ب ڕێڤەچووینە و هندەك خالێن پێشكەفتنێ تێدا هەنە.
«ئامانج ڕەحیم»، سكرتێرێ جڤاتا وەزیرێن هەرێما كوردستانێ و ئەندامێ شاندێ بلندێ دانوستاندنكارێ حوكمەتا هەرێمێ، د پێگەهێ خوە یێ فەیسبووكی دا بەلاڤ كریە كو بۆ بنەجهكرنا شایستەیێن دارایی یێن هەرێما كوردستانێ، دانوستاندن ل گەل وەزارەتا دارایی یا فیدرال د ڤێ حەفتیێ دا دێ بەردەوام بن.
ناڤبری ئاماژە ب وێ چەندێ كریە «دانوستاندنێن مە ل گەل وەزارەتا دارایی یا فیدرال، سەبارەت ب پڕۆژە یاسایا بودجەیا سالا 2027 و بنەجهكرنا ماف و شایستەیێن دارایی یێن هەرێما كوردستانێ، دێ بەردەوام بیت».
هەروەسا ئاشكرا كر»دانوستاندنێن دووماهییا حەفتییا بۆری ل گەل وەزارەتا دارایی یا فیدرال ب شێوەیەكێ جدی و ئاڤاكەر ب ڕێڤەچووینە، هندەك خالان پێشكەفتن ب خوەڤە دیتییە، لێ هێشتا چەند پرسێن بنەڕەتی ماینە كو پێدڤی ب چارەسەرییا هەڤپشك هەنە، دانوستاندن ل گەل وەزارەتا دارایی یا فیدرال د ڤێ حەفتیێ ژی دا دێ بەردەوام بن».
ئامانج ڕەحیم دیسان د بێژیت «ئارمانجا مە ئەوە بودجەیا 2027 ببیتە دەرفەتەك بۆ چارەسەركرنا كێشەیێن دارایی، نەكو درێژەدان ب كێشەیێن سالێن بۆری».

دهۆك، دلۆڤان ئاكرەیی:

شێروان دووبەردانی، ئەندامێ فراكسیۆنا پارتی ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ بۆ رۆژنامەیا ئەڤرۆ دیار كر، كار بۆ دامەزراندنا دەستەیا خوارن و دەرمانان ل ئیراقێ دهێتە كرن و دبێژیت: هەرێما كوردستانێ دێ‌ نوونەر د ڤێ‌ دەستەیێ دا هەبیت.
ناڤهاتی گۆت: «بەری نوكە ئەڤ دەستەیە ل ئیراقێ نەبوو، بۆ جارا ئێكێ یە پێكدهێت، ل دووڤ پڕۆژەیاسایێ، دەستەیا خوارن و دەرمانان دێ دەستەیەكا رێڤەبەر هەبیت كو ژ سەرۆكەكی و 12 ئەندامان پێكدهێت، ئێك ژ وان دێ‌ نوونەرێ وەزارەتا ساخلەمیا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ بیت، ڤێ دەستەیێ دێ دەستهەلات هەبیت ڕێگریێ ل ئینان، هنارتن، فرۆتن، دروستكرن و هەلگرتنا وان خوارن و دەرمانان بكەت، یێن رێك ب بكارئینانا وان ناهێتە دان».
گۆت ژی: «ل دووڤ پڕۆژەیاسایێ‌، هەر كەسەكێ‌ سەرپێچیا رێكارێن دەستەیێ‌ بكەت، شەش مەهان هەتا سێ‌ سالان دێ‌ هێتە زیندانكرن یان ب گوژمێ‌ 15 هەتا 25 ملیۆن دیناران دێ‌ هێتە غەرامەكرن».

سەرۆكایەتییا هەرێما كوردستانێ هێرشا ڕۆژا شەمبییا بۆری یا ل سەر فڕۆكەخانەیا نێڤدەولەتییا شاهـ خالدی ل باژێڕێ (ریاز) پایتەختێ سعودیێ هاتییە ئەنجامدان، پرۆتەستۆ كر و دوپاتی ل سەر پاراستنا ئاسایش و ئارامییا دەڤەرێ كر.
سەرۆكایەتییا هەرێما كوردستانێ بەیاننامەیەك ل دۆر وێ هێرشێ بەلاڤ كر و تێدا هاتییە «ب توندی وێ هێرشێ پرۆتەستۆ دكەین یا كو ل ڕۆژا شەمبیێ لسەر فڕۆكەخانەیا نێڤدەولەتییا شاه خالدی ل ڕیاز ، پایتەختێ عەرەبستانا سعوودیێ، هاتییە ئەنجامدان و بوویە ئەگەرێ كەفتنا هەژمارەكا قوربانی و برینداران د ناڤ خەلكیدا».
د پشكەكا دی یا بەیاننامەیا سەرۆكاتییا هەرێمێ دا هاتییە «پشتەڤانی و هەڤسۆزیا خوە ل گەل سعوودیێ دیار دكەین و دوپاتیێ ل سەر پێدڤییا پاراستنا گیانێ خەلكێ سڤیل، ڕاگرتنا گرژییان و پاراستنا ئاسایش و ئارامییا دەڤەرێ دكەین».
ل شەڤا شەمبیێ حووسییێن یەمەنێ ب ڕێیا فرۆكەیێن بێ فڕۆكەڤان (درۆن) و مووشەكێن بالیستی هێرش كربوونە سەر فڕۆكەخانەیا شاهـ خالدی ل باژێڕێ ڕیاز.
ل گۆرەی گۆتنا بەرپرسێن وێ وەلاتێ، ژ بەر وێ هێرشێ، 12 كەس هاتنە كوشتن و زێدەتری 300 كەسێن دی ژی بریندار بوون.

بسپۆرەكێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و چاڤدێرێ سیاسی، ڕەخنەیێن توند ل وان پێنگاڤێن حوكمەتا ئیراقێ دگریت یێن بۆ چارەسەركرنا قەیرانا مووچەی هاتینە هاڤێتن، وەك بڕیارا پاشئێخستنا مووچەی بۆ 45 ڕۆژان، یان پاشەكەفتنا ب نەچاری ب ڕێژەیا 35%، یان ژی هاتنا خوارێ یا بهایێ دیناری كو بوویە ئەگەرێ كێمبوونا داهاتێ فەرمانبەران ب ڕێژەیا 15% (بو نموونە، كەسەكێ مووچەیێ وی ئێك ملیۆن دینار بیت، 150 هزار دینار ژێ كێم دبن).
د. سامان شالی، بسپۆرێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و چاڤدێرێ سیاسی دوپاتی ل وێ چەندێ كر كو نابیت باجا ڤێ قەیرانێ ب كەڤیتە سەر ملێ فەرمانبەرێن ئاسایی، بەلكو پێدڤییە حوكمەت ژ كێمكرنا خەرجییێن خوە یێن زەبەلاح دەست پێ بكەت و پشتبەستنا خوە ب نەفتێ كێم بكەت.
د. سامانی چەندین پێشنیاز بۆ كێمكرنا خەرجییان بەرچاڤكرن، ژ وان: هەلوەشاندنا مووچەیێ خانەنشینییا وان بەرپرسێن كو دەمێ خزمەتا یاسایی تەمام نەكرینە (وەك سەرۆكایەتی، وەزیر، بریكارێن وەزیران و پەرلەمانتاران)، هەروەسا بڕینا مووچەیێ خانەنشینییا وان كەسێن بیانی یێن ل سەر بودجەیا ئیراقێ مووچەی وەردگرن (كو ل گۆرەی ئاماران نزیكی 150 هزار كەسێن میسری، ئێرانی، سوری، لوبنانی، پاكستانی و ئەفغانی مووچەی ژ ئیراقێ وەردگرن و بڕینا وان مووچەیان سالانە گوژمەیەكێ مەزن دزڤڕینیتە گەنجینەیا دەولەتێ). ل گەل ڤان خالان، كێمكرنا زێرەڤانێن بەرپرسان، هەلوەشاندنا مووچەیێ بالیۆز و قنسولێن خزمەت نینە، ڕاگرتنا بەخشینەیا حزبان و وەبەرهێنان ل غازا ناڤخوەیی ب پێنگاڤێن گرنگ دبینیت.
د پشكەكا دی یا ئاخڤتنێن خوە دا، وی چاڤدێرێ سیاسی پێشنیازا داڕێشتنا سیستەمەكێ نوو یێ بڕینا مووچەی كر د دەمێ قەیرانان دا، ل جهێ وێرانكرنا ئابۆرێ ئیراقێ و تەخا ناڤین. ئەو دبینیت كو دڤێت بڕین ژ مووچەیێن بلند دەست پێ بكەت، نەكو ژ فەرمانبەرێ ئاسایی (وەك ئاماژە پێ دای، مووچەیێ سەرۆككۆماری مەهانە 50 ملیۆن دینارە). لەورا پێشنیاز دكەت بڕین ب ڤی ڕەنگی بیت: بڕینا 5% ژ وان مووچەیێن ژ ئێك تا دوو ملیۆن، 10% بۆ دوو تا سێ، 15% بۆ سێ تا چار، 20% بۆ چار تا حەفت، و 25% بۆ حەفت ملیۆن و بەر ب ژۆر. هەروەسا ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو هاتنا خوار یا بهایێ دیناری قەبارەیێ كورتهینانێ ژ 62 ملیار دیناران بۆ 19 ملیار دیناران كێم كریە، ئانكو 43 ملیار بۆ دەولەتێ زڤڕاندینە ل سەر حسێبا خەلكی.
سەبارەت ب شایستەیێن دارایی یێن هەرێما كوردستانێ، د. شالی ب داتا ڕۆهن كر كو پشكا هەرێما كوردستانێ د بودجەیا گشتی دا گەلەك ژ وێ یا شایستەیە كێمترە و ئەو پارەیێ بۆ تەرخان دكەن بەس ناكەت. وەكی ئاماژە پێ دای ”د بودجەیا پێشتر دا كو 200 ترلیۆن دینار بوو، دڤیا پشكا هەرێمێ 67،12% ( ئانكو 25 ترلیۆن) بیت، بەلێ هەرێمێ تنێ 10 ترلیۆن و 417 ملیار وەرگرتن كو دبیتە تنێ 2،5%. بۆ بودجەیا نها ژی كو 217 ترلیۆنە، دڤیا پشكێ هەرێمێ ل گۆرەی وەزارەتا پلاندانانێ 14،4% بیت، بەلێ كرە 67،12% (27 ترلیۆن و 493 ملیار)، لێ ئەوا تەرخان كری تنێ 13 ترلیۆن و 746 ملیارە (33،6%). پشتێ دانا مووچەی، تنێ ڕێژەیەكا گەلەك كێم دمینیت بۆ خەرجییێن كارپێكرن و وەبەرهێنانێ ل هەر چار پارێزگەهێن هەرێمێ، كو ئەڤە هەڤتایە ب پارێزگەهەكا وەك بابل كو نە نەفت، نە غاز و نە دەرگەهێن سنۆری هەنە».
ل دووماهیێ، بەرسڤا وان تۆمەتان دا یێن دبێژن هەرێما كوردستانێ پارێ نەفتێ یێن پارێزگەهێن دی (وەك بەسرا) دبەت و ڕۆهن كر كو هەكە ژمێرەیەكا دروست بهێتە كرن، هەرێما كوردستانێ مەهانە داهاتەكێ مەزن یێ نەفتی و نە نەفتی دئێخیتە سەر گەنجینەیا گشتی یا ئیراقێ. گۆت ژی: ”داهاتێ نە نەفتی یێ هەرێما كوردستانێ سالانە تریلیۆنەك و 440 ملیارە، و هەكە ڕۆژانە تنێ200 هزار بەرمیلێن نەفتێ ژی بهنێریت (كو سالانە دبیتە 72 ملیۆن بەرمیل)، ب بهایێ 58 دۆلاران، داهاتێ وێ ب دینارێ ئیراقی دبیتە نێزیكی شەش ترلیۆن و 264 ملیار دینار. ئەڤە گوژمەیەكێ گەلەك مەزنە كو زێدەتری وێ یە ئیراق د مووچەی دا ددەت و لێبڕینا 120 ملیاری بۆ دكەت. ئەڤە وێ ڕاستییێ د سەلمینیت كو هەرێما كوردستانێ پارەی ژ ئیراقێ نابەت، بەلكو قەبارەیەكێ مەزن یێ داهاتی دئێخیتە سەر گەنجینەیا دەولەتێ».

دیدار/ دلۆڤان ئاكرەیی

ئەندامەكێ فراكسیۆنا پارتی د جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ دا دیاركر كو بڕیارە د ڤێ حەفتیێ دا جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ بۆ تەمامكرنا كابینەیا وەزاری یا عەلی زەیدی كۆم ببیت، هەروەسا ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو «بەنگین ڕێكانی» و «ڕێباز حەملان» بەربژارێن پارتی دیموكراتی كوردستانن و دهێتە پێشبینیكرن كو بۆ تەمامكرنا كابینەیا عەلی زەیدی، دەنگ ب بەربژارێن هەموو ئالییان بهێتە دان.
ئومێد بەرواری، ئەندامێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ژ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان بۆ ڕۆژنامەیا (ئەڤرۆ) گۆت «دهێتە پێشبینیكرن كو د ڤان ڕۆژان دا ڕوونشتنا جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ بۆ تەمامكرنا كابینەیا وەزاری یا عەلی زەیدی بهێتە ئەنجامدان، كو هەر ئێك ژ بەنگین ڕێكانی، بەربژارێ پارتییە بۆ پۆستێ جێگرێ سەرۆكوەزیران، هەروەسا ڕێباز حەملان ژی هەتا نوكە هەر ئەو بەربژارە بۆ پۆستێ وەزیرێ ئاڤەدانكرن و ئاكنجیكرنێ، و چ ئاریشەیێن یاسایی د دووبارە بەربژاركرنا ڕێباز حەملانی دا نینن و ژ ئالیێ دەستووری و یاسایی ڤە چ ڕێگری نینن ل سەر هندێ كو سەر ژ نوو بهێتە بەربژار كرن».
سەبارەت ب دەنگدان ب بەربژارێن پارتی ژ ئالیێ فراكسیۆنێن كوردان ڤە و ب تایبەت ئێكەتیێ، ناڤبری دیاركر كو سەرۆكێ فراكسیۆنا ئێكەتی نیشتمانی كوردستان ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ڕاگەهاندیە كو وان چ بەربژار نینن، بەلێ دێ دەنگێ خوە دەنە بەربژارێن هەموو ئالییان دا كو كابینەیا عەلی زەیدی تەمام ببیت، ئانكو دێ دەنگێ خوە دەنە بەربژارێن پارتی.
ل دۆر وان پۆستێن ڤالا یێن وەزاری د حوكمەتا ئیراقێ دا، ناڤبری گۆت»د ڕوونشتنا 14ێ گۆلانا ئەڤ سالە دا، جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ باوەری بەخشیییە 14 وەزیران، بەلێ نەهـ وەزارەت ب ڤالاهی ماینە، كو پێكدهێن ژ وەزارەتێن: خواندنا بلند، ناڤخوە، بەڕەڤانی، پلاندانان، كاروبارێن جڤاكی، وەرزش و گەنجان، ڕەوشنبیری، كۆچ و كۆچبەران، ل گەل وەزارەتا ئاڤەدانكرن و ئاكنجیكرنێ».