لژنەیا تایبەت ب پرسا سۆتەمەنیێ ل پەرلەمانێ ئیراقێ كۆمبوو و چەندین پێشنیاز بەرهەڤ كرن كو تێدا داخواز دكەن بهایێ پانزینێ ل هەرێما كوردستانێ هەڤشێوەیێ پارێزگەهێن ئیراقێ لێ بهێت، هەروەسا لژنەیا دەمكی یا جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ بۆ چارەسەركرنا كێشەیا سۆتەمەنیێ و بەرسڤدانا پێشنیازێن وەزارەتا نەفتێ و وەزارەتا سامانێن سروشتی، ل بەغدا كۆمبوو.
سیپان شێروانی، ئەندامێ لژنەیا نەفت و غازێ ل جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ و ئەندامێ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان ڕاگەهاند، ئەو كۆمبوونە تەمام بوویە و مە دەرهاڤێژ و پێشنیازێن خوە بەرهەڤ كرینە، هەروەسا ل دووف وان راسپاردەیێن ئاڕاستەی حوكمەتێ دبن، دبیت سەرەدەری ل گەل هەرێما كوردستانێ هەڤشێوەیێ پارێزگەهێن دی بیت یان پشكا دابینكرانا پانزینێ ژ داهاتێ نەفتا خاڤ بهێتە دیاركرن.
ناڤهاتی گۆت ژی: هەموو پێشنیاز د بەرژەوەندییا وەلاتییێن هەرێما كوردستانێ دانە» لەوما یان دڤێت كۆمپانییا بەلاڤكرنا بەرهەمێن نەفتی یا وەزارەتا نەفتا ئیراقێ پانزین و سۆتەمەنیێ بۆ هەرێما كوردستانێ دابین بكەت ب هەمان پیڤەر و بهایێن پارێزگەهێن دی (بەرامبەر وێ 50 هزار بەرمیلێن نەفتێ)، یان ژی هەكە نەفتا خاڤ بۆ هەرێمێ هاتە زێدەكرن، دبیت وەزارەتا نەفتا ئیراقێ تێچوویێ بەرهەمهینان و پارزینگەهان ب ستوویێ خوە ڤە بگریت داكو پانزین ب هەمان بهایێ دەڤەرێن دیتر بگەهیتە هەرێما كوردستانێ.
سیپان شێروانی ئاشكەرا كر ژی: د هەر دوو حالەتان دا، چ بەرهەمێ پارزینگەهان بهێتە دابینكرن چ نەفتا خاڤ، دڤێت وەزارەتا نەفتا ئیراقێ ب شێوازەكێ دابین بكەت كو بهایێ وێ هەڤشێوەیێ پارێزگەهێن ئیراقێ بیت، هەروسا ل دەمێ بجهئینانا ڤان خالان دا وەزارەتا سامانێن سروشتی یا هەرێمێ ژی دێ پێگیر بیت ب بەلاڤكرنا سۆتەمەنیێ ب هەمان بهایێ پارێزگەهێن ئیراقێ.

ئەندامەكێ پێشتر یێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ داخوازێ دكەت، ل بودجەیا گشتی یا 2027 یا ئیراقێ دا، ڕێژەیا 14% وەكو پشكا هەرێما كوردستانێ بهێتە تەرخانكرن، ل بن ڕۆناهییا وێ سەرژمێریێ یا كو حوكمەتا فیدرال یا ئیراقێ ل سالا 2024 ئەنجامدای.
مەریوان قەرەنی، ئەندامێ پێشتر یێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ ژ فراكسیۆنا پارتی دیموكراتی كوردستان، گۆت: «ل ڤان ڕۆژان حوكمەتا فیدرال گەنگەشەیێ ل دۆر دانانا پڕۆژە یاسایا بودجەیا 2027 دكەت و بۆ ڤێ مەبەستێ ژی شاندێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ل گەل تیمێن وەزارەتا دارایی و پلاندانانا ئیراقێ ل دانوستاندنان دایە ب مەبەستا دیاركرنا پشكا هەرێما كوردستانێ».
ڕۆهن ژی كر «واقعەك هەیە كو د ئیراقا نوو دا هەردەم هەست پێ هاتییە كرن، لێ ژ 2014ێ ڤە ب ڕۆهنی دیار بوویە و ژ 2018ێ ڤە ژی ب كریار هاتییە ب جهئینان ، ئەو ژی ئەوە كو ل 2018ێ دەستهەلاتدارێن بەغدایێ پشكا هەرێما كوردستانێ ژ 17% بۆ 12,67% كێم كر، ب وێ بەهانەیێ كو ئەو ب گوور ڕێژەیا ئاكنجییان بودجەی خەرج دكەن و ب قەبلاندنێن وان ژی ڕێژەیا ئاكنجییێن هەرێما كوردستانێ تنێ 12,67% بوو. لێ هەر ئەو سەرژمێرییا ئیراقێ ب خوە كری، دیار كر كو ڕێژەیا ئاكنجییێن هەرێما كوردستانێ 14% یە، لەوما پێدڤییە ژ بودجەیا 2027 ئەو ستەما ل هەرێما كوردستانێ هاتییە كرن بهێتە ڕاستڤەكرن».
باس ل وێ چەندێ ژی كر كو هەكە بودجەیا هەرێما كوردستانێ 14% ژی بهێتە دیاركرن، هێشتا دوو ستەمێن دی دمینن كو ئیراقێ بۆ كێمكرنا بودجەیا كوردستانێ داناینە، ئەو ژی بابەتێ خەرجییێن سیادی نە كو ئیراق سالانە پارەیەكێ زۆر ب ناڤێ خەرجییێن سیادی ژ بودجەی دبەت، پشتی لێدەركرنا وان خەرجییێن سیادی، ئەڤجا دهێن بودجەی ب سەر ئیراقێ دا دابەش دكەن. خالا دوویێ ژی بابەتێ خەرجییێن فعلی یە كو ئەو ژی دیسان بەهانەكە بۆ خوە ڤەدزینێ ژ خەرجكرنا بودجەیا كوردستانێ، لێ ل گەل وێ چەندێ ژی هەكە 14% بۆ كوردستانێ بهێتە تەرخانكرن، تا ڕادەیەكێ دادی ل دابەشكرنا بودجەی بۆ هەرێما كوردستانێ دێ ڤەگەڕیت.

ڕێڤەبەرێ خواندنا كوردی ل كەركووكێ ڕاگەهاند، خواندنا زمانێ دایكێ ل كەركووكێ دوو هندە گرنگە، چونكی پرۆسەیا پەروەردەیا كوردی ل وی باژێڕی دا تنێ فێربوون نینە، بەلكو پارێزەرا سەرەكی یا پاراستنا ناسنامە و پرسا ئاسایشا نەتەوەیی یا كوردستانێ یە ل بەرامبەر دیرۆكەكا دوور و درێژ یا ب ئەرەبكرنێ و سڕینەڤێ.
کامەران عەلی، ڕێڤەبەرێ خواندنا كوردی ل كەركووكێ گۆت: هەموو مامۆستا و فەرمانبەرێن ڕێڤەبەرایا خواندنا كوردی ل كەركووكێ سەر ب حوكمەتا هەرێما كوردستانێ نە و ب شێوەیەكێ فەرمی ل كەركووكێ خزمەتێ دكەن.
ڕۆهنكر ژی هەكە ل هەر وەلاتەكی دا خواندن ب زمانێ دایكێ مافەكێ بنەڕەتی بیت، ل كەركووكێ گرنگییا وێ دوو هندە پترە، چونكی ب درێژاهییا دیرۆكێ حوكمەتێن ئێك ل دووڤ ئێك یێن ئیراقێ سیاسەتا قڕكرنا ڕەگەزی، شۆڤێنی و ب ئەرەبكرنێ دژی كوردان ل ڤی باژێڕی پەیڕەو كریە ب ئارمانجا حەلاندنا زمانێ كوردی و قەدەغەكرنا ئاخڤتنێ ب زمانێ دایكێ، لێ وەلاتییێن كورد بەردەوام خۆڕاگر بوون د پاراستنا زمانێ خوە دا.
ڕێڤەبەرێ خواندنا كوردی باسی وێ چەندێ كر كو ب خوەشبەختی ڤە ل پشتی سالا 2003 و ل د دەستوورێ بەردەوام یێ ئیراقێ دا، زمانێ كوردی وەكو زمانەكێ فەرمی مل ب ملێ زمانێ عەرەبی هاتییە چەسپاندن، كو ئەڤە ژی مافێ یاسایی د دەتە فێرخوازان ل ناڤەندێن فەرمی ب زمانێ خوە بخوونن.
كامەران عەلی دوپاتی ل وێ چەندێ كرە كو كورد ژ ڕوویێ دیرۆكی و دیمۆگرافی ڤە هەردەم زۆرینەیا ڕەها یا ئاكنجییێن كەركووكێ پێكهینایە، ب جۆرەكێ ل سەرژمێربیا سالا 1957 و تەماما هەلبژارتنێن پشتی ژناڤچوونا ڕژێما بەرێ ژی، دیاربوویە كو گەلێ كورد ئێكەم و ب هێزترین پێكهاتەیێ وی باژێڕییە.
د پشكەكا دی یا گۆتنێن خوە دا، كامەران عەلی دووپات كر، خواندنا زمانێ كوردی ل كەركووكێ گرنگییەكا دیرۆكی هەیە ود ڕاستیدا وەكو ستوونەكێ سەرەكی یێ «ئاسایشا نەتەوەیی یا كوردستانێ» دهێتە لێكدان.
ڕێڤەبەرێ خواندنا كوردی ل كەركووكێ ڕاگەهاند ژی، پاراستنا پۆلێن خواندنا كوردی، گەرەنتییا پاراستنا هەبوونا نەتەوەیی و ئاخا كوردستانێیە، و ئەركێ هەموو دەزگەه و وەلاتییانە ب شانازی ڤە پشتەڤانیێ ل بەردەوامی و گەشەپێدانا خواندنا كوردی ل باژێڕێ كەركووكێ بكەن.

قایمقامێ بەری یێ شنگالێ ڕاگەهاند، شاندەكێ بلندێ ئیراقێ ب سەرۆكاتییا سەرۆك ئەركانێن لەشكەرێ ئیراقێ سەرەدانا شنگالێ كربوو و بڕیارا ئێكلاكەرەر ل دور ڕەوشا شنگالێ ددەن.
مەحما خەلیل، قایمقامێ بەری یێ شنگالێ گۆت « لیژنەیەكا بلندا ئەمنی ب سەرۆكاتییا عەبدولئەمیر ڕەشید یارەللا، سەرۆك ئەركانێن لەشكەرێ ئیراقێ سەرەدانا شنگالێ كربوو. ئارمانجا سەرەدانێ دووڤچوونا پرسا 1چەككرنا گرۆپێن چەكدار و ڕێكخستنا ئیدارەیا شنگالێ بوو».
مەحمای گۆت ژی»هەتا نوكە ژی حوكمەتا ئیراقێ ڕەوشا ئەمنی و ئیداری یا شنگالێ ب ڤی شێوەیێ نوكە ب باش نزانیت، دڤێت بڕیار و ڕاسپاردەیێن سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ بهێنە بجهئینان و بابەتی گرۆپێن چەكدار ل شنگالێ بهێتە ئێكلاكرن».
ئەو ژی دیار كر «شاندی كۆمبوونێن خوە كرن و پەیاما سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ گەهاند، ئارمانج ژ وان كۆمبوونان باسكرنا میكانیزمێن ڕێكخستنا ڕەوشا ئەمنی و ڕادەستكرنا چەكی بوو بۆ دەولەتێ».

سكرتێرێ حزبا شیوعی یا ئیراقێ هوشداریێ ژ نەئاسایی و نە ئارامییا ڕەوشا ئیراقێ ددەت و چەكدامالینا گرۆپێن میلیشیایان ب ئەركەكێ نیشتمانی د هەژمێریت و دبێژیت: سەروەرییا ئیراقێ یا سنۆردارە، لێ ب ڤێ قەیرانا ئابۆری یا هەی، بزاڤ دهێتە كرن بۆ ڕاكێشانا وەبەرهێنانا بیانی، ل دەمەكێ دا كو وەبەرهێنەر پێدڤی ب ئارامیێیە.
ڕائید فەهمی سكرتێرێ حزبا شیوعی یا ئیراقێ دلگرانییا خوە ل دۆر ڕەوشا ئیراقێ دەربڕی و گۆت: ڕەوشا نها یا ئیراقێ ب هەموو پێڤەران ئاسایی نینە، ژ ئالییەكی ڤە سەروەرییا وەلاتی سنۆردارە، بگرە د ناڤخوە دا هێشتا چەك ب دەستێ ژ دەرڤەیی دەستهەلاتا حوكمەتێ دا یە، ئەڤە ژی ب ڕامانا وێ چەندێ دهێت، كو سەروەرییا وەلاتی سنۆردارە، ژ ئالیێ هەرێمی و نێڤدەولەتی ڤە ژی سەروەرییا ئیراقێ دڤێت د هێز و شیانێن دەولەتێ دا بیت، یا ئێكێ ئاستەنگا ئەمنی هەیە، یا دوویێ ژی ئالیێ ئابۆری یە و ئیراق د ناڤا قەیرانا ئابۆری دایە.
هەر ل دۆر قەیرانا ئابۆری یا ئیراقێ ، سكرتێرێ حزبا شیوعی گۆت: ئیراق ل ڤێ قەیرانا ئابۆری یا بەرۆكا وێ گرتی، بزاڤێن ڕاكێشانا سەرمایە و وەبەرهێنەرێن بیانی دكەت، لێ وەبەرهێنەرێن بیانی پێدڤییا وان ب ئارامیێیە، د دەمەكێ دا كو ڕەوشا ئەمنی یا ئیراقێ چو ئاماژەیەكا گەشبینی و دلخوەشیێ بۆ ڕاكێشانا وەبەرهێنەرێن بیانی نینە، لەوا یا ڕاستی ئەوە كو وەلات د ڕەوشەكا دژوار دایە، هەم ژ بەر نەئارامییا ئەمنی و هەم ژ بەر قەیرانا ئابۆری.
ڕائید فەهمی دبێژیت: پێدڤییا مە ب وەلاتەكێ ب هێز هەیە، ژ وان پرسا چەكدامالینێ ل ئارادایە، د ڕاستیدا ئەڤە پڕۆسەیەكا گرنگە بەری وێ چەندێ كو پەیوەندی ب ئەمریكا و پرسا دەرەكی ڤە هەبیت، ئەركەكێ نیشتمانییە، لەوما هەكە كەسەكێ ڕێز ل دووماهیك ژڤانێ 30 ڤێ مەهێ و دیارە هەیە ڕێزێ لێ ناگریت، نها دەولەت ژی دبێژیت ئەڤە دووماهیك ژڤان نینە، لێ پێدڤی ناكەت دەم بهێتە درێژكرن و نابیت دانوستاندن ب دەمی ڤە بهێتە گرێدان، لەوما پێدڤییە چارەسەرییەك هەبیت.
سكرتێرێ حزبا شیوعی یا ئیراقێ پتر گۆت: ل دۆر خالەكێ ڤە هوشداریێ ددەم، بابەت نابیت پێشنیازا چارەسەرییەكا ڕووكەش بیت، ب ڕووكەش چەك بهێتە كۆمكرن و چەك ل دەرڤەیی دەستهەلاتا دەولەتێ بیت، چونكی ڕەوشا دەڤەرێ و ئیراقێ ژی بەرگێ هەلگەڕانەڤێ ژ ناڤەڕۆكا بابەتی ناگریت.
ب گورەی ڕێككەفتنا ئەمنی یا ئیراقێ دووماهیكا ڤێ مەهێ دڤێت هێزێن ئەمریكی و هەڤپەیمانییا نێڤدەولەتی یێن كو سالا 2014 بۆ بەرهنگاربوونا تیرۆرێ و ژناڤبرنا ڕێكخراوا داعشێ هاتینە ئیراقێ، دووماهیێ ب ئەركێن خوە بینن و هەموو بنكە و سەربازگەهانـ ڕادەستی حوكمەتا ئیراقێ بكەنە و هێزێن خوە ڤەكێشن.

هنارتیێ تایبەتی سەرۆكی ئەمریكا بۆ ئێراقێ و سووریێ، ڕاگەهاند، دەرفەتێن نوو بۆ چارەسەركرنا كێشەیێن ئالۆزێن د ناڤبەرا هەولێرێ و بەغدایێ دا هاتینە پێش.
تۆم باراك، هنارتیێ تایبەتی سەرۆكی ئەمریكا بۆ ئێراقێ و سووریێ ڕۆهنكرر كو نها دەستهەلاتدارێن هەرێما كوردستانێ ب شێوەیەكێ هەماهەنگ ل گەل بەغدا كار دكەن، لێ چارەسەركرنا وان كێشەیان دەم دڤێت.
ل دۆر ڕەوشا د ناڤبەرا هەرێمێ و بەغدایێ دا، هنارتیێ تایبەتێ سەرۆكی ئەمریكا گۆت، د بۆریدی دا پێگیریبوون ب دەستووری نەبوویە، لەوما دڤێت سەرنجا ئالییان ل سەر وان ئەركان بن كو دڤێت بجهـ بینن و هەر ئالییەك پێگیری یێن خوە بجهـ بینیت.