وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (٢١)

و هۆسا ئەم ژ پرەکێ هاتینە ئێکا دی و مە بەحسی هندەک بابەتان دکر چ هەڤبەندی ب کومێدیایا منڤە نەبوو کو پێ ببێژم. دەمێ ئەم ڕاوەستاین، ئەم گەهشتبووینە کومتی، داکو سەحکەینە خەندەکەکا دی ل مالیبۆلگی و هندەک ڕۆندکێن دی یێن ژ قەستا ببینین، من زۆلماتەکا سەیر ل وێرێ دیت.
کا چەوا ل زڤستانێ، قێڕێ چڕ ل کارگەها پاپۆرێن ڤینیسیا دکەلیت، داکو پاپۆرێن خوەیێن خراببووی پێ بوویە بکەن. ل شوینا هاژۆتنا دناڤ دەریایێدا، هندەک پاپۆرێن خوە نووژەن دکەن، ئەوا گەلەک وەغەر کرین لایێن وێ یێن دەرزی دگرن و چاک دکەنەڤە، ئێک پێشاهییا پاپۆرێ موکوم دکەت و ئێک پاشییا وێ دقوتیت، هندەک سەوڵان چێدکەن و هندەکێن دی وەریسان پێڤە شۆڕ دکەن، ئێک یێ چارۆکا پێشیێ پنی دکەت و ئێکێ دی یێ چارۆکا مەزنتر ڕاستڤە دکەت.
ئها ب ڤی ڕەنگی قێڕەکێ چڕ ل خوارێ دکەلی، نە ب ئاگری لێ ب هونەرەکێ خودایی، پەڕاڤ ژ هەمی لایانڤە تژی کربوو. من دیت، لێ ژ بلی وان بلقێن کەلینێ ب سەردئێخستن، چ تشتێ دی ژێ خویا نەدکر. هەمی بلق ب بلندبوونێ دئێڤتین، پاشی ل دادانێ دفشیان. ئو ل وی دەمێ من ب هووری ل خوارێ دنێڕی، ڕێنیشاندەرێ من دگۆتە من: «یێ هشیار بە، یێ هشیار بە!»، پاشی ئەز ژ جهێ ڕاوەستیانا من ب نک خوەڤە کێشام.
ئەڤجا ل دۆر خوە زڤڕیم، وەک وی زەلامێ خوە گیرۆ دکەت دا ببینیت کا دێ ژ چ ڕەڤیت، پاشی ترسەکا ژ نشکاڤە قەدەمێن وی دشکێنیت، ژنوی هەولددەت خوە گیرۆ نەکەت دا خوە ببینیت؛ من شەیتانەکێ ڕەش ل سەر پرا گەلیێ پێنجێ دیت یێ بەرەف مەڤە دهێت. وای! روخسارێ وی چەند یێ ب ترسە! د لڤینێن خوەدا چەند یێ دڕندەیە، هەردو شاپەڕێن وی دڤەکرینە و یێ پی سڤکە! گونەهکارەک ل سەر ملێن خوە یێن بلند و گرێ گرێ هەلگرتبوو، گونەهکاری قوینێن خوە ل سەر ملێن وی جهگیر کربوون و شەیتانی ژی دەمارێن هەردو پی یێن وی ب توندی گرتبوون.
ل سەر وێ پرا ئەم ل سەر ڕاوەستیایی گۆت: «هۆ مالیبرانکی، ئەڤە دادوەرەکێ زیتا پیرۆزە! ببە خوارێ داکو ئەز ژبۆ هندەکێن دی ڤەگەڕمە وی باژێڕێ ژ وان پڕ بووی(١)؛ هەمی مرۆڤێن تێدا بەرتیلخۆڕن، ژ بلی بونتۆرۆی(٢)! ل وێرێ پەیڤا نەخێر ب پارەی دبیتە بەلێ. ئەو هاڤێتە د وێ خەندەکێدا، پاشی ل سەر وێ پرا بەرتەنگ زڤڕی و چ صە ب ڤێ لەزگینیێ ل دویف چ دزان نەبەزینە. پشتی ئەو بنئاڤکری، بلەز ڤەگەڕیاڤە سەلال و لەشێ وی خڕ یێ د پیسیێ وەربووی.
لێ وان شەیتانێن پر بۆ وان بوویە پەرچان، گازی دکرن: «دێمێ پیرۆز چ جھ ل ڤێرە نینن(٣): ڤێرە نە ڕووبارێ سێرکیۆیە کو مەلەڤانییا تێدا بکەن(٤)! ئەگەر تە بڤێت ژ قۆلاپکێن مە یێ دوور بی، نە دەرکەڤە سەر قێڕی». پاشی ب سەد قۆلاپکان قوتان و دگۆتن: «فەرە تو د بن ڤی قێڕێ ل ڤێرە سەمایێ بکەی، ئەگەر تو شیای ب دزیکیڤە سەرێ خوە ژێ بینە دەرێ». وەک لێنەران هەکو گوشتی ب مفسکێن خوە دهێلنە دناڤ قازانێدا داکو ب سەر ئاڤێ نەکەڤیت، وان ژی وەسا ئەو بنقێڕ کربوون.
سەیدایێ جوامێر گۆت: «داکو کەسەک پێ نەحەسیێت تو یێ ل ڤێرە، خوە ل پشت کەڤرەکی ل خوارێ مت بکە، داکو تە نەبینن و یێ پاراستی بی(٥)؛ هندی هێڕشان بیننە سەر من نەترسە، چونکو من حسابا هەر تشتەکی یا کری، بەری نهۆ جارەکێ ئەز یێ کەفتیمە د ڤێ قەرقەشێدا». پاشی چوو و ژ سەرێ پرێ بۆری، دەمێ گەهشتییە هنداڤی پەڕاڤێ شەشێ، کو گەلیێ پێنجێ و شەشێ ژ هەڤ جودا دکەت، یێ پێدڤی بوو کو خوە ب دێمەکێ ئارام و پشتڕاست خویا کەت.
ب وێ تووڕەبوون و باگەڕا صە ب دویڤ کەسەکێ ڕەبەن دکەڤن، ئەو شەیتان ژی وەسا ژ بن پرێ دەرکەفتن و هەمی قۆلاپکێن خوە ئاراستەی وی کرن، وەکو ئەوێ ل جهێ خوە ڕاوەستیایی ژ نشکەکێڤە پرسیار دکەت، ڤیرجیلۆی لێ کرە قێژی: «بلا کەسەک ژ وە یێ دڕەندە و خرابکار نەبیت! بەری قۆلاپکێن وە ژ من بگرن، بلا ئێک ژ هنگۆ پێشڤە بهێت دا گوھ ل من ببیت، ئەوێن دی ژی ژ لێدانا من پاشڤە بزڤڕن».
هەمیا پێکڤە کرنە هەوار: «بلا مالاکۆدا(٦) بچیت!».
ئەڤجا ئێک ژ وان ژ جهێ خوە لڤی و یێن دی هەمی مانە ڕاوەستیایی، بەرەف ویڤە هات و گۆتێ: «ما دێ چ مفا د ئاخفتنا تەدا هەبیت؟». سەیدایێ من گۆت: «ئەرێ مالاکۆدا یا ژ تەڤە ئەز بێی خودێ و قەدەرەکا هەیی و دەستووردایی هاتیمە ڤێرە و ژ هەمی بەربەستێن وە ڕزگار بوویم؟! بهێلە ئەز ببۆرم، ئاسمانی وەسا یا ڤێیای کو ئەز ڤێ ڕێکا چۆلاهی و ب ترس نیشا ئێکێ دی بدەم».
ل وی دەمی پۆزبەرزییا وی دابەزی و قۆلاپکێن وی کەفتنە بەر پیا، گۆتە یێن دی: «کەسەک مایێ خوە تێ نەکەت». پاشی ڕێنیشاندەرێ من گۆتە من: «تو ئەوێ تە خوە دناڤ کەڤرێن پرێدا ڤەشارتی، نهۆ ب ئێمنی و پشتڕاست وەرە دەڤ من». هەر ل هادر ڕابوومەڤە و بلەز چوومە دەڤ وی، هەمی شەیتان تێک هاتنوچوون و بەر ب پێشڤە دهاتن، گەلەک ترسیام کو گوهدارییا سۆز و فەرمانا مالاکۆدای نەکەن. وەک وێ ترسێ بوو، هەکو خەلکێ پەیادە پشتی پەیمانێن کاپرۆنا دەرکەفتین و خوە دناڤ هژمارەکا زۆرا دژمناندا دیتین(٧).
ئەڤجا من هەمی لەشێ خوە ب ڕێنیشاندەرێ خوەڤە نووساند و چاڤێن من ژ وان ڤەنەدبوون کو ڕوخسارەکێ نەجوان بوو. وان قۆلاپکێن خوە نەڤیکرن و هەر ئێکی دگۆتە یێ دی: «تە دڤێت ئەز زەرگەهەکێ ل پشت قوونێن وی بدەم؟». بەرسڤا هەڤ ددان: «بەلێ، بێی دودلی لێبدە!». لێ وی شەیتانێ دگەل ڕێنیشاندەرێ من ئاخفتی بلەز لێزڤڕی و گۆتێ: «هێی هێی سکارمیلیۆنی، کا ڕاوەستە(٨)!».
پاشی گۆتە مە: «هوون نەشێن د سەر ڤی کەڤری ڕا بچن، چونکو پرا شەشێ ب هەمیڤە یا هەڕفتی و کەفتییە بنی(٩). لێ ئەگەر هەر دێ چن، د سەر ڤی کەڤری ڕا هەڕن، پرەکا دی ل نێزیک یا هەی دکەڤیتە سەر ڕێکەکێ. دوهی و پشتی پێنج دەمژمێران ژ ڤێ دەمژمێرێ. دێ هزار و دوسەد و شێستوشەش سال تەڤاڤ بن ژ وێ ڕۆژا ڕێک ل ڤێرە پویچ بووی(١٠). ئەز دێ هندەک دویڤکەفتی یێن خوە دگەل وە هنێرمە وێرێ، دا ببینن کا کەسەک ژبۆ هەناسەدانی ژ ناڤ قێڕی دەردکەڤیت! دگەل وان هەڕن، ئەو ل گەل هەوە د خراب نابن».
پاشی دەست ب ئاخفتنێ کرەڤە(١١): «ئەلیکینۆ وەرە پێش، کاکابریا، تو ژی کانیاتزۆ، و تو بارباریچا ببە ڕێبەرا هەر دەهان. هەروەسا هوون ژی؛ لیبیکوکۆ، دراغینیاتزۆ، چێریاتۆ یێ خودانێ هەردو کێلبان، گرافیکانی، فارفاریللۆ و ڕۆبیکانتیێ شێت. هوون هەمی ل قێڕێ ڕاوەستیایی بنێڕن کا دێ ئێک ژێ دەرکەڤیت! لێ بلا ئەڤ هەردووە ب سەلامەتی بگەهنە سەر پرا د دویڤدا، ئەوا ب هەمیڤە درێژ دبیتە سەر هەمی خەندەکان(١٢)». ئەڤجا من گۆت:
– هەیهۆ سەیدایێ من! ئەڤە چییە دبینم؟! ئاخخخ! ئەگەر تو ڕێکێ دزانی، دێ کا دا ب تنێ و بێ هەڤال بچین، ئەز ناخوازم دگەل ڤان بهێم. لێ ئەگەر تو وەکو هەرجار یێ هشیار بی ل من، ما تو نابینی یێن ددانێن خوەیێن کرمیبوویی ل سەرێک د سیڕکینن و چاڤێن وان یێن گەفێن ئەشکەنجەدانێ ل مە دکەن؟!
– من نەڤێت تو ب ترسی: بهێلە کا وان چەوا بڤێت، بلا وەسا ددانێن خوەیێن کرمیبوویی بسۆژن، ئەو وێ دگەل گونەهکارێن دناڤ قێڕێ ڕاوەستاییدا دکەن.
وان دەست ب ڕێڤەچوونا ل سەر پەڕاڤێ چەپێ کر، لێ هەر ئێکێ ژ وان وەک ئاماژە، ددانێن خوە ل سەر ئەزمانی د شداندن و چاڤێ وان ل فەرماندەیێ وان بوو(١٣)، بارباریچای ژی عسعسکا خوە کربوو بۆق(١٤).

دەهمەن:
(١) مالیبرانکی: ئانکو کێلبێن خرابکار، دانتی ئەڤ ناڤە دانایە سەر شەیتانێن خەندەکا پێنجێ. زیتا پیرۆز: زیتا دا مونساگراتییە، ل سەدەیێ سێزدێ کەسەکا پیرۆز بوو ل باژێڕێ لوکا ل باکۆرێ ئیتالیا، ئەو باژێڕێ هەمی خەلکێ وی بەرتیلخۆڕ ب دادوەرانڤە ژی.
(٢) بونتۆرۆ داتی ل دەستپێکا سەدەیێ سێزدێ سەرۆکێ ملەتێ لوکا بوو، بەرتیلخۆڕەکێ مەزن بوو، ژ ئەگەرێ سیاسەتا وی یا مشت هەلپەرستی شەڕ دناڤبەرا لوکا و پیزادا هاتە کرن و زیانێن مەزن گەهشتنە لوکا، ئەڤجا ملەت ل دژی وی ڕاوەستیا و ئەو ڕەڤییە فلورەنسا. ل ڤێرە دانتی بۆ تنازپێکرن (سخریە) وە دبێژیت، ئانکو داکۆکیکرنە ب شێوەیێ نەفیکرنێ.
(٣) مەرەم پێ میناکەکێ داری یێ مەسیحییە ل کاتدرائییا لوکا، خەلکی درووزە ل بەر دکرن (ئانکو ڤێرە نە جهێ درووزەیانە).
(٤) ڕووبارێ سێرکیۆ د بەر لوکا ڕا دچیت هەتاکو دگەهتە دەریا تیرانی، خەلکێ لوکا ل هاڤینێ مەلەڤانی تێدا دکرن.
(٥) دانتی ل ڤێرە گەلەک دترسیت، چونکو بیرا وی هات هەکو ئەو ئەندامێ جڤاتا سیناتۆرێن فلورەنسا، وان ئەو ب بەرتیلخوڕیێ تومەتبار کربوو. هەروەسا دژبەرێن وی ژی ل بیرا شەیتانانن کا چەوا ببوونە ئەگەرێ نەفیکرنا وی.
(٦) مالاکۆدا: ئانکو کوریا خرابکار ئەو سەرۆکێ شەیتانێن خەندەکا پێنجێیە.
(٧) کاپرۆنا: کەلهەکا پیزاییان بوو، فلورەنسییان ل سالا ١٢٨٩ێ، هێڕش کرە سەر (دانتی ژی دگەل هێڕشێ بوو)، لێ پشتی پێکهاتنا دناڤبەرا گویلفی و گیبلییاندا خەلکێ کەلهێ سەرساخ ژ دەستێ دژمنی ڕزگاربوون.
(٨) سکارمیلیۆنی: ئانکو ئەوێ شلپۆر (پرچ گژاڤژ).
(٩) مالاکۆدای د ڤێیا هەردو شاعران د سەردا ببەت و بێختە تەلهەکێ، چونکو پر نە یا هەڕفتی بوو.
(١٠) دوهی: ئانکو ل ٨ی نیسانا سالا ١٣٠٠ێ. پشتی پێنج دەمژمێران؛ ئانکو دناڤبەرا دەمژمێر شەش و حەفتی سپێدێدا. بۆرینا ١٢٦٦ سالان ئاماژەیە کو مەسیح ل سالا (٣٤ ز) هاتبوو ل خاچدان. پشتی مرنا مەسیحی عەردهەژەکێ ڕوودا و ڕێک پویچکرن.
(١١) مالاکۆدای دەھ شەیتان دگەل هەردو شاعران هنارتن: ئەلیکینۆ: ئانکو شاپەڕێ نزم. کالکابرینا: ئانکو پاپۆرڤانێ حێنج و ساویلکە. کانیاتزۆ: ئانکو صەیێ هار. بارباریچا: ئانکو ڕدێنا تێکئالزی. لیبیکوکۆ: ئانکو لیبیێ خراب. دراغینیاتزۆ: ئانکو ئەژدەهایێ فێلباز. چیریاتۆ: ئانکو بەراز. گرافیکانی: ئانکو کێلبێ صەی. فارفاریللۆ: ئانکو دێوێ نەتەنا. ڕۆبیکانتی: ئانکو خودانێ دێمێ سۆر. هەم ژبۆ چاڤدێرییا گونەهکاران کو ژ قێڕی دەرنەکەڤن، هەم ژی ژبۆ گەهاندنا هەردو شاعران ب سەلامەتی.
(١٢) ئەڤە درەوە و تڕانەپێکرنە، چونکو چ پرێن دی ل سەر گەلیێ شەشێ نینن.
(١٣) ئانکو شەیتانان ب ڤی شێوەیی سەرەدەری دگەل هەڤ دکر و د ئێکودو دگەهشتن.
(١٤) هندەک ڕەخنەڤان وەسا دبینن کو وی تەپ ل عسعسکا خوە ددان مینا پفکرنا بۆقێ بوو. هندەکێن دی دبێژن کو بایەک ژ خوە بەرددا و دەنگەکێ بلند ژێ دهات، ئانکو تڕ دکرن.. ئەڤە ژی نیشانێن تناز و تڕانە پێکرنێنە ل دەف دانتی.