وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ
کانتۆ (٢٧)

ل وی چاخێ مەشخەل نە دلڤلڤی و بەر ب سەلاڵڤە یا قیت، چ تشتێن زێدەتر نەگۆتن، ب ڕوخسەت خواستنا ژ شاعرێ خۆشەویست ژ مە دوور کەفتبوو، دەنگەکێ شەپڵی ژ پشت ئەوا دی دەرکەفت و چاڤێن مە بەر ب سەمتا وێڤە چوون. وەک گایێ سیسیلی، ئەوێ عویڕێنا وی یا دەستپێکێ ژ وی دەرکەفتی یێ ب کارتیغا خوە چێکری و ڕاستڤەکری، ئەڤە ژی ژ دادپەروەریێ بوو، گا ب دەنگێ ئەوێ ئەشکەنجەدایی، ب بەردەوامی دعویڕی، هەرچەندە گایەکێ ژ فافۆنی چێکری بوو، لێ ب وێ ئێشانا ژێ دەردکەفت وەک گایەکێ بریندارێ ژ ڕاستی خویا دبوو(١). ئها هۆسا هەر ژ دەستپێکێ، دەمێ پەیڤێن خەمگین چ ڕێکێن دەرکەفتنێ ژ ئاگری نەدیتین، مینا قرقچێنا ئاگری دهاتنە بهیستن.
لێ پشتی پەیڤان ڕێکا خوە یا دەرکەفتنێ د سویێ مەشخەلێدا دیتیی، ڤەلەرزینەک دئێخستە ئەزمانۆکێ ئاگری، مینا وێ بوو ئەوا ل ئەزمانی دهێت هەکو پەیڤ تێڕا دبۆرن(٢). مە بهیست یێ دبێژیت: «تو ئەوێ ئەز دەنگێ خوە بۆ ئاراستە دکەم، ئەوێ ب دەڤۆکا لمباردیا ئاخفتی و گۆتیی: «نهۆ هەڕە، من چ تشتێ دی ژ تە نەڤێت»، ئەگەر ئەز پیچەکێ گیرۆ بوو بم ژی، چ زیان بۆ تە تێدا نینە ئەگەر بمینی و دگەل من باخڤی، تو یێ دبینی ئەز ژ ڤێ سۆهتنا خوە، نەیێ بێزارم! ئەگەر تو نهۆ ژ وی عەردێ لاتینیێ خۆشەویست داکەفتبییە دناڤ ڤێ جیهانا کۆرەدا(٣)، ئەو عەردێ من هەمی گونەها خوە ژێ هەلگرتیی(٤)، بێژە من ئەرێ خەلکێ ڕۆمانیا نهۆ د شەڕی یان د ئاشتیێدانە؟ چونکو ئەز ژ چیایێن وێ دەڤەرێ بووم، دناڤبەرا ئوربینۆ و وی کومتێ سەرۆکانییا تیبەر لێ»(٥).
هەکو ڕێنیشاندەرێ من ب دلۆڤانی دەست کرییە ملێ من و گۆتی: «تو باخڤە، ئەڤە ژ لاتینانە، ئانکو ئیتالییە»، ئەز هێشتا یێ چەمیایی بووم و هەمی ئاگەها من ل سەر بنی بوو. و ئەز ئەوێ بەرسڤ بەهەڤکریی، من بێی گیرۆبوون دەست ب ئاخفتنێ کر:
«ئەی گیانێ ل بنێ هەنێ بەرزە و ڤەشارتیی، ڕۆمانیا یا وەلاتێ تە، نە نهۆ و نە چ جاران بێی شەڕ نەمایە د دلێ ستەمکارێن خوەدا، لێ نهۆ نەمایە دناڤ چ شەڕێن بەرچاڤدا(٦). ڕاڤنا ژی مینا سالێن بۆری هەروەکو خوەیە، ئەلهۆیێ پۆلنتا ل هنداڤە، ب شێوەیەکی کو چیرڤیا ژی دکەفتە بن چەنگێن وی(٧). و ئەو باژێڕێ ژ سەربۆرەکا درێژ دنالی و فرەنسی کرینە کۆمێن خوینەلۆ، هێشتا خوە ل بن کێلبێن شێرێ کەسک دبینیت(٨). هەردو دیرواسێن ڤیریکیۆ: ئەوێ کال و یێ گەنج، وان مونتانیا یا کرییە د ڕەوشەکا خرابدا، ئەو ل وێرێ ڕاهاتینە کو خەلکی ب ددانێن کونکەر بهنجنن(٩). و هەردو باژێڕێن لامۆنی و سانتیرنۆ هێشتا د بن حوکمێ بەچکە شێرێ لەندا سپیڤەنە، ئەوێ دناڤبەرا زڤستانێ و هاڤینێدا پارتا خوە ل گورەی بەرژەوەندیێ دگوهۆڕیت(١٠). ئو ئەو باژێڕێ ساڤیۆ ڕەخێن وێ تەڕ دکەت، هەروەکو دناڤبەرا چیا و دەشتێدا، هەروەسا دناڤبەرا ستەمکاری و ئازادیێدا دژیت(١١). نهۆ ژی هیڤی دکەم بێژییە مە کا تو کیی: هیڤیدارم ژ یێ دی توندتر نەبی و بەرسڤێ بدەی، داکو ناڤێ تە ل سەر عەردی دەنگڤەدەت».
پشتی ئاگری هندەک ژ قرقچینا خوە داعویرای و دەڤێ وی ژ لایەکی بۆ یێ دی دادمرکیا، ئەڤ ئاخینکە ژێ دەردکەفتن: «ئەگەر من هزر کربا کو بەرسڤا من بۆ کەسەکییە دێ جارەکێ ڤەگەڕیتەڤە دنیایێ، ئەڤ مەشخەلە دا وەکو خوە بێی لڤین مینیت(١٢)؛ لێ ژبەرکو چ مرۆڤێن ساخ ژ ڤێ کووراتیێ دەرنەکەفتینە، ئەگەر ئەڤا ئەز دبهیسم یا ڕاست بیت، دێ ب پشتڕاستی بەرسڤا تە دەم بێی کو ژ لەکەدارییا سومعەتا خوە بترسم؛
ئەز جەنگاوەر بووم، پاشی بوومە قەشەیەکی کاردیلیی، من هزرکر یێ گونەهێن خوە دغەفرینم و من ئەڤ لۆژیکە شۆپاند، یێ پشتڕاست بووم کو دێ ئەڤ باوەرییا من ب جھ هێت، ئەگەر قەشەیێ مەزنتر نەبایە(١٣)، کوورەهی ڤێ بکەڤن! ئەو بوو یێ ئەز زڤڕاندیمەڤە سەر گونەهێن من یێن پێشین، هیڤیدارم ژ من ببهیسی کا چەوا و بۆچی؟!
ل وی دەمێ ئەز میناکەک ژ گوشت و هەستی، هەروەکو دایکا من ئەز دایم، کارێن من نەکارێن شێران بوون، لێ کارێن ڕووڤییان بوون. من هەمی فێل و ڕێکێن ڤەشارتی زانین و من هونەرێن وان وەسا بکارئینان، هەتاکو دەنگڤەدانا وان کاران ل هەمی قولاچێن عەردی بەلاڤبووین. هەکو من دیتی ئەز یێ گەهشتیمە ژییەکی کو فەرە هەر مرۆڤەک چارۆکێن خوە لێ بینتە خوارێ و وەریسێن خوە ڤێدەت، ئەڤجا ئەوا بەرێ کەیفا من پێ دهات، نهۆ پێ خەمگین دبم، لەوا من خوە کرە قەشە و ب پەشێمانی دان ب گونەهبارییا خوە ددا، وەی خوەلی ب سەرێ من! یا فەر بوو ئەڤە بۆ من یا مفادار با!
میرێ نوو یێ فەریسییان(١٤)، ل نێزیکی لاتیرانۆ شەڕ ڕاگەهاند؛ نە ل سەر عەرەبان و نە ل سەر جوهییان! چونکو هەمی دوژمنێن وی فەلە بوون، کەسەک ژ وان نەچوو بوو (عەککا) ڤەکەت، و کەسەکێ ژی بازرگانی ل وەلاتێ سولتانی نەکر بوو(١٥). وی چ پویتە ب پۆستێ خوەیێ ئاستبلند و سیستەمێن پیرۆز نەکر، وی چ پویتە ب وی بەندکێ من نەکر یێ وان مرۆڤێن هەلگرێن وێ نەقەلەو نیشا ددەت(١٦). لێ کا چەوا قوستەنتین دناڤ چیایێ سیراتی ڕا ل سیلڤسترۆی دگەڕیا کو وی ژ کوتیێ چارەسەر بکەت(١٧)، وی ژی ئەز کرمە نۆژدارێ خوە، داکو وی ژ تا یا دفنبلندییا وی ڕزگارکەم: وی پرسیارا ڕەئیا من دکر و ئەز بێدەنگ دمام، چونکو پەیڤێن وی ل دەف من، مینا پەیڤێن مەست و سەوداسەران بوون. پاشی پاپا پێڤەچوو و گۆت: «بلا چ گومان ل دەف تە دروست نەبن، نهۆ دێ تە ڕزگارکەم، لێ بۆ من بێژە کا دێ چەوا پێنسترینۆیێ ئێخمە عەردی(١٨). ئەز دشێم ئاسمانی ڤەکەم و بگرم، لەوا ئەو هەردو کلیلێن نەخۆشەویست ل دەڤ یێ بەری من(١٩)، دو کلیلن.
ل وی دەمی پەیڤێن مەترسیدار ئەز بەر ب وێ هزرێڤە پالدام کو خوەبێدەنگکرن دێ خرابتر بیت، لەوا من گۆت: «بابێ مە، مادەم تو دێ من ژ وێ گونەهێ تافیلکەی، ئەوا نهۆ دێ کەڤمە تێدا، ئەڤجا بزانە؛ سۆزێن مەزن و ئەختوبارییا کێم، دێ تە ب سەرکەفتییانە دانتە سەر کورسیکا پایەبەرز(٢٠). پاشی د دەمێ مرنا مندا، فرەنچیسکۆیێ پیرۆز هاتە دەڤ من، لێ شەیتانەکێ ڕەش گۆتێ: «چ شاشییان دگەل من نەکەی و گیانێ وی نەبەی»(٢١). فەرە ئەو دناڤ دویڤکەفتی یێن مندا دادەتە بنی، نێ وی ڕەنجەکا مەکرباز د شیرەت و بۆچوونێن خوەدا کرییە، هەر ژ وی دەمی وەرە من ژ پرچا ویڤە یێ گرتی؛ چونکو ئەوێ پەشێمان نەبیت، گونەهێن وی ناهێنە غەفراندن، چ جاران ڤینا خرابیێ و تۆبەداری ڤێک ناکەڤن، هەڤدژییا وان وێ ڕێکێ نادەت. خوەلی ب سەرێ من! ما چەوا نابزدیێم، ل وی دەمێ ئەز گرتیم و دگۆت: «دبیت، تە هزر د هندێدا نەکر بیت کو ئەز خودان لۆژیکم!». پاشی ئەز هەلگرتم و برمە دەڤ مینۆسی، کوریا خوە هەشت جاران ل دۆر پشتا خوە یا ڕەق ئالاند(٢٢) و پشتی ب تووڕەبوونەکا توندگەزتی د بەر ڕا دگۆت: «ئەڤە ژ گونەهکارێن ناڤ ئاگرێ دزە»؛ لەوا تو یێ دبینی ئەز یێ بەرزەمە و ب ڤی کراسێ تێدا هەر دئێشم و دمەشم».
دەمێ پەیڤێن خوە هۆسا ب دوماهی ئیناین، مەشخەلا ئاگری ب ژانداری ژێڤە بوو، قۆچا خوە یا گرێ گرێ د هژهراند و ب ڕاست و چەپاندا دادلەقیا. ئەز و ڕێنیشاندەرێ خوە بەرەف پێشڤە بۆ سەلاڵ دچووین، هەتاکو گەهشتینە پرا دی، ئەوا خەندەکەکا دی دداپۆشیت، کو دادڕەسکرنا فتنەچییان لێ دهێتە کرن.
نێ ئەوێن فتنەیان دچینن، سزایەکێ بارگران ددورین.
دەهمەن:
تێبینی: ئەڤ سروودە تەمامکارییا بەری خوەیە.
(١) گایێ سیسیلی (صقلیە): گایەکە ژ فافۆنی هاتبوو چێکرن، پێریلۆسی ژبۆ فالاریسێ ستەمکارێ سیسیلی چێکر بوو داکو دوژمنێن خوە ب ساخی تێدا بسۆژیت. ل دەستپێکێ وی چێکەرێ گایێ فافۆنیی تێدا سۆتبوو، دەنگێ قێژی و نالینا وی مینا عویڕێنا گایەکێ دروست و بریندار ژێ دەردکەفت.
(٢) گیانێ گویدۆ دا مونتفلترۆ د ئەزمانۆکێ دییێ مەشخەلێدا بوو، وی ژ ئاخفتنا ڤیرجیلۆی دگەل ئولیسیسی زانی کو ئەو خەلکێ لمباردیایە.
– گویدۆ دا مونتفلترۆ (١٢٢٣- ١٢٩٨): سەرکردەیەکێ گیبلینییان بوو بارەگایێ وی ل ئوربینۆ بوو، د گەلەک شەڕاندا سەرکەفتن ل سەر گویلفییان ئینایە و ل دژی فرەنسا بەڕەڤانی ژ فۆرلی کرییە، لێ ل داویێ دشکێت و خوە داردەستی دەستەلاتا پاپای دکەت، کەنیسە ژی بڕیارا زڕبەهرکرن و نەفیکرنا وی ددەت.
(٣) وی گیانێ ئەشکەنجەدایی هێشتا تێنەئینا بوو دەر کو کەسەکێ دییێ ساخ دگەل ڤیرجیلۆیە.
(٤) ئانکو هەمی تۆبەکرن و غەفراندنێن پاپای چ ژ گونەها وی کێم نەکرییە.
(٥) ڕۆمانیا دکەڤتە سەر توخیبێ تسکانیا ل سەر دەریایا ئەدریاتیک. ئوربینۆ بارەگایێ گویدۆ دا مونتفلترۆی بوو و ئەو کومتێ سەرۆکانییا ڕووبارێ تیبەر لێ؛ چیایێ کورنارۆیە دناڤ سنسلا چیایێن ئەپنیندا.
(٦) ل سالا ١٢٩٩ێ، ڕۆمانیا ب ئاشتی ژیایە دەمێ داگێڕان ژ کەلها پاتزانۆ بۆ پولۆنیا کری، لێ ڤێ داگێڕانێ هەڤڕکی یێن دناڤبەرا گویلفی و گیبلینییان ب دوماهی نەئینان.
(٧) ڕاڤنا ل سالا ١٢٧٠ێ، دکەفتە بن حوکمێ بنەمالا پۆلنتا کو نیشانا وێ بنەمالێ ئەلهۆ بوو. ئو چیرڤیا: گوندەکێ بچووکە ل باشۆرێ ڕاڤنا ل سەر پەڕاڤێ ئەدریاتیک، ئەو ژی ل بن حوکمێ بنەمالا پۆلنتا بوو.
(٨) مەرەم پێ باژێڕێ فورلی یە، کو بۆ ماوەیەکێ درێژ ما بوو ل بن دوورپێچا هێزێن فرەنسی و پاشی گویدۆ دا مونتفلترۆ ئەو هێزێن فرەنسی یێن پاپای هنارتین ل سالا ١٢٨٢ێ، شکاندن و گۆمێن خوینێ ژێ چێکرن. شێرێ کەسک نیشانا بنەمالا ئۆردیلافیێ گیبلینییە کو خودانێن باژێڕێ فورلی بوون.
(٩) دیرواس: صەیێ مەزنێ زێرەڤانیێیە. ڤیروکیۆ کەلها بنەمالا مالاتستایە. مەرەم ب هەردو دیرواسێن ڤیروکیۆ: یێ کال مالاتستایە و یێ گەنج مالاتستینۆیە؛ ئێک هەڤژینێ فرنچیسکایێیە و یێ دی عاشقێ وێیە (بەری نهۆ ئاماژە پێ هاتییە دان). هەردووان ل نیڤا دووێ ژ سەدەیێ سێزدێ حوکمەکێ زۆردارانە ل ڕیمینی دکر. مونتانیا سەرکردێ گیبلینییان بوو ل ڕیمینی، بنەمالا مالاتستا ئەو گرت و ل سالا ١٢٩٥ێ، کوشت. هەردو ددان کونکەر بوون؛ ئانکو ستەمکار بوون.
(١٠) ئانکو باژێڕێ فاینزا ئەوێ ل نێزیکی ڕووبارێ لامۆنی و باژێڕێ ئیمۆلا ئەوێ ل نێزیکی ڕووبارێ سانتیرنۆ. بەچکە شێرێ لەندا سپی: ماغیناردۆ پاگانییە؛ چۆگانێ وی ب میناکێ شێرەکێ ب زیڤی داپۆشی بوو، حوکم ل فاینزا و ئیمۆلا دکر. ئەو ب خوە ژ پارتا گیبلینییان بوو لێ هاریکارییا گویلفی یێن فلورەنسا دکر، ئانکو ل گورەی بەرژەوەندیێ ژێیاتییا خوە دناڤبەرا پارتێن گویلفی و گیبلینییاندا دگوهارت.
(١١) ئەو باژێڕێ ل سەر ڕووبارێ ساڤیۆ، چیسینایە ل باکۆرێ ئیتالیا. ئەو د ئازادیێدا دژیا، لێ ل سالا ١٣١٤ێ، مالاتستینۆ دەستێ خوە ددانتە سەر و داگیر دکەت. ب ڤێ چەندێ ژی، دانتی ڕەوشا پڕانیا باژێڕێن ڕۆمانیا ددەتە خویاکرن.
(١٢) هێشتا گویدۆی نەزانییە کو دانتی یێ ساخە و دشێت ڤەبگەڕیتەڤە دنیایێ.
(١٣) ئانکو پاپا بونیفاچۆیێ هەشتێ، ئەڤ پاپایە دوژمنەکێ سەرسەختێ دانتی بوو.
(١٤) گویدۆ پاپا بونیفاچۆیێ هەشتێ ب میرێ نوو یێ فەریسییان ددەتە نیاسین، کو ل سەردەمێ مەسیحی فەریسی یێن دوڕوو ل دژی مەسیحی و مەسیحیەتێ ڕاوەستیا بوون. ئانکو پاپا ژی ژبەر بەرژەوەندێن خوە، ل دژی مەسیحیەتێ ڕاوەستایە.
(١٥) تەلارا لاتیرانۆ بارەگایێ پاپایان بوو ل سەردەمێ دانتی. یا فەر بوو شەڕی ل سەر عەرەب و جوهییان ڕابگەهینیت، لێ وی شەڕ ل سەر مەسیحی یێن وەفادارێن مەسیحییەتێ ڕاگەهاند.
(١٦) پۆستێ ئاستبلند: ئانکو پاپایی. بەندک ئاماژەیە بۆ جلکێن قەشەیێن فرەنچیسکیی کو هند کپۆری د خوارنێدا دکرن، لەشێن وان هەردەم د لاواز و نەقەلەو بوون.
(١٧) پاپا سیلڤسترۆیێ ئێکێ (٣١٤- ٣٣٥ ز)، ل چیایێ سیراتی ل نێزیکی ڕۆما دژیا، ئیمپراتۆر قوستەنتین دچیتە دەف داکو وی ژ کوتیێ چارەسەر بکەت، پشتی ئمپراتۆر هاتییە چارەسەرکرن، وی داگێڕان ژ ئیمپراتۆریەتا ڕۆما بۆ سیلڤسترۆی کر.
– کوتی: گولی، گەڕی، گوڕیبوون (Leprosy)- پەیڤا کوتی ژ (AI) هاتییە وەرگرتن.
(١٨) پێنسترینۆ: کەلهەیەکا بنەمالا کولۆنا بوو ل ڕۆژهەلاتا ڕۆما، ڤێ بنەمالێ ڕکابەرییا پاپای دکر، ئەڤجا دناڤبەرا واندا دبیتە شەڕ و هێزێن پاپا بونیفاچۆیێ هەشتێ ب سەردکەڤن و ل سالا ١٢٩٨ێ، باژێڕی داگیر دکەن، نهۆ دبێژنێ پالسترینا.
(١٩) ئانکو ئاماژەیە بۆ پاپا چێلیستینۆیێ پێنجێ (تەمووز ١٢٩٤- کانوونا ئێکێ ١٢٩٤) کو ب ساناهی دەست ژ کورسیکا پاپاتیێ بۆ بونیفاچۆیێ هەشتێ بەردا بوو.
(٢٠) ئەڤەیە ئەو شیرەتا گویدۆ دا مونتفلترۆی ل پاپا بونیفاچۆی کری، کو وی ئەمانەت دا بنەمالا کولۆنا و ل سالا ١٢٩٨ێ، کەلها خوە داردەستی پاپای کر، لێ پاپای سۆزا خوە ب جھ نەئینا و کەلها وان وێران کر. دبیت پاپای پێدڤی ب ڤێ شیرەتێ نەبوو بیت، لێ چونکو دوژمنێ دانتی بوو، ئەڤجا ب ڤێ وەسفکرنا کرێت، دانتی تۆلا خوە ژێڤە دکەت.
(٢١) هەکو کەسەک دمریت فرەنچیسکۆیێ پیرۆز (لایەنێ خێرێ) و شەیتان (لایەنێ خرابیێ) دهێنە دەڤ؛ گیانێ کەسێ مری ل گورەی کریارێن وی یێن سەر دنیایێ بەرەف خێرێ یان خرابیێڤە دبەن. شەیتانی نەهێلا فرەنچیسکۆ گیانێ وی ببەت، چونکو ئەو نەهەژی خێرێیە و فەرە بمینتە دگەل وان گیانێن شەیتانی برین یان دبەت.
(٢٢) مینۆس: دادوەرێ دۆژەهێیە و هەشت جاران د خوەئالاندنا کوریێ؛ ئانکو دێ هنێرتە د خەلەکا هەشتێدا.